МалхIямдешла цIакь
Ишди бурхIназиб сари акIубси бархIила байрам дурабуркIули сари ДР-ла Халкьла Собраниела депутат, ДГУ-ла профессор ва лебил Россияла Северный-Кавказла институтла пачалихъла юстицияла университетла профессор, ДР-ла багьудила рурибси хIянчизар Узлипат ГIусмановнани. Илала гIямрули чебиахъулира саби дубурлан хьунул адамла яхI-ламусра калахъи, секьяйда гьаркьяна ретаэс рирусил.
Узлипатла дурхIядеш дубурла шилизир детерхур ва илала тIабигIятли жагадиахъуб. Рурсили нушала хала бегIтала мезличи риштIахIейчирадли диги уркIилизи минадариб.
Илис къуллукъличи кабизурлири неш Аматулла ва хала неш Марзият. Нушала дурхIядеш гьандиркахъухIелира нешла кIантIити някъбани кIапIдурцухIели, ва хала нешла малхIямси тIамали лявдирухIели, сецад халаси талихI сабрил сеннира хъумхIертехIе.
Дигила асарлиуб халабаибти итмаданал белгибарес вируси сай. Илкьяйдали гIякьлу-дагьрила бегIтала хIерудилиур халараибхIели, Узлипат ГIусмановна ряхIятти хIял-тIабигIятличилси ва сунечи сари рирхусили ретаур.
ЖагькариубхIелира ил багалати баркьудлумази ихъусири, дахъал жузи дучIутири. Шила библиотекализирти лерилра жузи илини чуйнал делчIири.
Беркала бирес, хъали-цIа ва сунела палтар умули дихIес гIяхIил бажардириркусири. Хала нешли ил румхахъес, ибахъес ва кьалтин бирахъес бурсирарибсири. Илини сарри рурси сабурчерсили ва адамтала хIял-тIабигIят гIяхIил далусили ретаахъурсира.
— Дила хала неш Марзиятла илди гIямрула дурсри сарри, рикIули рирус ну, — бурули сари Узлипатли, — ил дебали гIяхIси ва жагаси сипатла адам рири. Сунела малхIямдешли, сахаватдешли гьарил баркьуди гIягIниси тяхIярличи бикахъес балусири илини. Ил гIяхIси воспитатель ва насихIятчи сарри ва педагогикала бегIлара дархьти бетуцуни чердикIес устадеш лертири илала. БегIлара къиянти аги-кьяйдализир гIяхIтигъунти хIукмурти дурайсес балусири илини.
Гьарил анцIбукьлис ил халкьла пагьмуличи ва буралабачи хъарихъусири.
Илдала кьамлизиб лебилра педагогуни сабри ва Узлипат ГIусмановнас чебетаибси бяркъра бедибсири.
1983 ибил дуслизир Узлипатли Шилагьила урга даражала школа таманбариб ва ДГУ-ла филологияла факультетлизи карерхур. Учительтала кьамлизирадси рурсили ил баркьуди дураберкIни дигесира сабри. Ил чула тухумла шаласи ва бархьси гьуни даимбарни саби, — рикIули сари Узлипат.
Шилагьила школа тIашбатурси саби Узлипатла хала дудешла ва илала узила ванзаличиб. Илдани революциялис гIергъи ил почта ва багьудила учреждение тIашбатахъес бедибсири.
Дудеш ГIусман ХIясанович ХIясанов 15 дусцадхIи урус мезла ва нешла мезла мугIяллимли узули калунсири. Илала узи ГIялиших ХIясанович ХIясанов 25 дусличивра имцIали Мажалислизив школала директорли калунсири.
Илала бахъалгъунти узбикьурти ва рузбикьурти педагогуни саби. Узлипат вецIъибил педагог сари тухумтала ургар. Илини педагогла санигIят Марият ГIяхIмадовна ХIяпизовала асарлиуб чеббикIибсири. Ил Узлипатла цаибси мугIяллим ва нешла рузи сарри. Ил 50 дус бехIбихьудла классунала мугIяллимли рузули калунси сари.
СтуденткахIели илала кьисматличи халаси асар барибсири преподаватель Георгий Николаевич Сивридини. Ил левгIев гIяхIси ва сунени бучIахъути бархьси гьунчи кабизахъес ва мурхьти багьудлумачил бегIбарес багьандан, лерилра цIакьанира багьудлумира харждируси пасихIкар сайри.
— Нушала курс цIакьсири, дила курслизибадли ну ахIенси гIилмулизи ахъибти цархIилтира леб. Илдазибадли кIел филологияла гIилмуртала кандидат саби, леб багьудила учреждениебала руководительти, школабала директортала заместительти, — бурули сари Узлипат ГIусмановнани.
ЧебяхIси даражала багьуди касили гIергъи, сунела шилизибси школализир урус мезла ва нешла мезла дурсри кадирхьули, кIел дус рузули калунсири.
1990 ибил дуслизир ДНЦ РАН-нна гьалабси очная аспирантурализи карерхур ва жяв замунтала белкIла памятникуни, мезличила гIилмула тарихлати кьяйдурти руркъес рехIрихьиб.
ИшхIелла манзиллизир илини ДГУ-лизибси «Дагъиста белкI агарти халкьанала мезани» ибси гIилмула-хIялумцIнила лабораториялис бекIдеш дирули сари. Ил ДГУ-ла Дагъиста мезанала кафедрала ва ВГУЮ СКФ МЮ-ла социально-гуманитарный дисциплинабала кафедрала профессорра сари. У.ХIясанова карерхахъурли сари диссертационный советунази ва гIилмула журналтала редколлегиябази. Илини гIилмула кандидатуни ва докторти руркъули сари. Ил гIилмула 180 публикацияла автор сари, илдала лугIилизир ВАК-ли илис маслигIятдарибти 25 статьяра, сарира халкьани-ургарти «Scopus Web of Science» (WoS) ибти гIилмулашалти баянтала хIекьлизирти халкьани-ургарти базабази кадурхути. 14 монографияла ва белчIудила пособиебала авторра сари.
Илини бутIакьяндеш дариб халкьани-ургарти гIилмула конференциябачир, конгрессуначир, симпозиумтачир сарира декIар-декIарти улкназир детерхурти: Стамбуллизир, Тбилисилизир, Бакулизир, Москвализир, Майкоплизир, Пятигорсклизир, Грозныйлизир ва Россияла цархIилти шагьуртазир. 2014 ибил дуслизир Парижлизи машгьурси Сорбонна университетлизи стажировкаличи рякьун.
Илала «Хайдакьла хабурти», «Даргала буралабала ва багьирабала словарь» хIянчурби ва сборникуни халкь-ургар машгьурдиубти сари.
Узлипат ГIусмановна гIергъити монографияби багьандан: «Дарган мезлизиб наречие», «Дарган мезла фразеологияла словарь», «Хайдакь ва хайдакьланти», «Лучшая книга в гуманитарной сфере – 2017» ибси халкьани-ургабси конкурсла дипломличил шабагъатларарибси сари.
Узлипатли бурибси гьарил девличи студентунани халаси пикри бяхIчииу ва илдани гIяхIил иргъулира саби сунела санигIятличи ил дигили рицIибси риъни.
ЧеалкIуси наслуличила илала къайгъни чедаэсли сари илала багалати баркьудлумазир. Мисаллис, сунела шилизибси школала ункъли бучIути выпускникунас У.ГI.ХIясановани стипендия кабизахъурли сари. Илкьяйдали илини Дагъиста миллатунала мез мяхIкамдирнилис хасбарибси 14-дехI мезличил разговорник балкьаахъур.
Дагъиста Халкьла Собраниела депутат сарливан, сунела районничила, Дагъиста жагьилтачила мурталра пикририкIуси сари, жамигIятлизир алкIути масъулти арзес мурталра чекаризурлирирар. Илдигъунти политикуни имцIали биалри гIяхIсири. Ил адамтала челукьути масъулти, зугIлуми арзесра къайгъилизи риркули рирар.
Узлипат ХIясанова СВО-лизир бутIакьяндеш дирутас кумек гIеббаахъесра кьаслизир рирар: илини Курскла, Белгородла, Луганскла ва Запорожьела областунази бургъантас кумекуни дархьили сари. Узлипат ГIусмановнас бургъантала командиртани гIяхIбаркьуни дурадуркIнилис чуйнара баркаллара багьахъурсири.
Узлипат ГIусмановнала сипта хIясибли, «Вип-Кулинария» центрла генеральный директорли рузуси Кумсият Мирзаевала кумекличил бургъантас хасдарибти маскировочный сетани дируси майдан (площадка) абхьили саби.
Узлипат ХIясановала мурул ГIялихIяжини сетани дирахъес станкунира далкьаахъуртири. Узлипатличил барх бузули саби волонтёрти — студентуни, журналистуни, гIяртистуни, медсестраби, пенсионерти.
Илини сунела чебетаибси хIерудиличил ва къайгъиличил СВО-лизир бутIакьяндеш дирухIели алхунтала хъалибаргунира гIердуцили сари. Иличи Игитла Партаби абхьахъес ибси тиладиличил хьунул адамтира дугьабилзули саби. Илала гIяхIдешличирли Хайдакьла районнизир, МяхIячкъалализир, Каспийсклизир, Мамедкъалализир гIяхIцад илдигъунти партаби абхьили сари.
Сунела кумекчибачил рарх ил Мамедкъалализир тIабигIятла далагардешуни кадикибхIели музарухъунсири ва кумек гIеббаахъибсири. Илдани палтар, дабри, дармунти, муридешуни ва цархIилти хIяжатти секIал духибтири.
Узлипат ХIясановала сипта хIясибли, бургъантас хъарихъунили бетаурти хьунул адамтас шабагъатуни далкьаахъуртири. Илала бекIдешлиуб бургъантас гуманитарный кумек гIеббиахъути Дагъиста хьунул адамтачила жуз цалабирхъесра бехIбихьили саби.
— Адамтас гIяхIдеш бирес ва сегъуна-биалра балбуц дураберкIес пикрибарадалли, ил секIайс замана баргес вируси сай. ВегIличи вегI чекайзесра хIяжатси саби. Нуни илкьяйдали гьарил секIал пикрилизи касилра, — рикIули сари ил.
Гьаркьяна (лидер), политик, гIилмула хIянчизар, гIяхIбаркьуни дурадуркIуси адам сарливан ил гьарли-марси дубурлан хьунул адамли кавлули сари.
Сари гьар шайчирад гIеррурцуси мурул ГIялихIяжичил илини хIябал дурхIя абикьур. Халалгъуна Лейла юрист сари. Илини ДГУ-ла аспирантура таманаиб. Гъамси манзиллизир ил гIилмула кандидат ретарар. Зумрудли отличноли Астраханьна медицинала университет таманбариб, гIур — Н.И.Пироговла уличилси РНИМУ-ла ординатура. Москвализир педиатрли рузули сари. Урши МяхIяммадли вузлизиб юристла багьудира кайсули сай ва узра узули сай.
ДурхIнала дурхIнани уркIи разибирахъули саби Узлипатла. Илдазира чула хъалибаргла дурхъати гIядатуни гIерасахъес къайгъилизир сари ил.
Ил гьачамалра акьули чераэс хIейрар. Ункъли дяркъурти сари илини хайдакьла някьишра. Пергерси хьунул адам, неш, гIилмула гIялим, жамигIятла хIяракатчи, депутат…
Узлипат ГIусмановна нушани сари акIубси БархIиличил уркIи-уркIиларад мубаракрирулра. Илис дунъялизир лертигъунти гIяхIдешуни, сари-алавтала диги, хIурмат дулгулра. Каммабиаб хIушагъунти хьунул адамти Дагъиста ванзаличиб!