ИшхIели даргантала рухIла давлали сабси «Замана» газета 105 дус бирули саби. Даргантала гIямрулизибцунра ахIи, ил лебил дагъистанлантасра кьадричебси анцIбукь саби. Саби акIахъубхIейчибад «Замана» газета халкьла челукьути масъулти ахъдурцуси, илди арзахъес кумекбируси гьаликIли бетаурсири. БегI гьалаб даргала газета 1921 ибил дуслизиб «Дарккан» ибси уличил, гIяжамличил, цIудхъурла лугъатличил дурабухъунсири. Илис редактордеш дирутири Хъар МахIаргилизивадси МяхIяммад ХIясановли. 1925 ибил дусличи бикайчи газета «Дагъистанна мухтарият», «Шура Дагъистан», «Дарккван», «Дарган» ибти умачил дурабулхъусири…
Дила белкIлизиб ну газетализир рузуси заманала бухIнаб бекI редактортили бирули калунтачила гьанбушес дигахъаси.
БегI гьалар ну «Замана» газетала редакциялизи студенткали рирухIели ракIибсири. Рабадан Нуровла «Зулму» бикIуси пьесаличила сабри дила цаибси макьала. Редакциялизи рухIнаахъибмад наб «Замана» газетала вахъхIила хIянчизар, пагьмучевси тилмаж, журналист Запир Харбилов гьуниваибсири. Дила белкI илис гIяхIбизурсири ва гIурра макьалаби лукIахъес маслигIятбарибсири. Гьанбиркур, итхIели наб, жагьилси студенткас сецад халакабизурсирил газетализиб дила белкI дурабухъни.
ИтхIели «Замана» газетализиб бузути бахъалгъунти хIянчизарти чула пагьмурти гьаргдарибти, машгьурти поэтуни ва писательти сабри. Гьарил белкIличи илди дебали чекабилзутири ва чузибра бекIлибиубси мягIна, сагакьянчидешла бетуц агарти, гIядатла макьалаби илдани кьабулдирути ахIенри.
Лебтанилра балуливан, шагьарлизиб хIянчи баргес, хаслира вегIла уркIилис дигуси, гьамадси ахIен. Университетлизибси белчIуди хъараахъурли гIергъи ну аспирантурализиб белчIуди даимбирули, шагьарлизир рузули калунсири. Сегъуна-биалра хIянчи баргес дебали къияннири, амма дила игъбарлис, балу-бирхутала кумекличил чумилра хIянчи даргибтири… Амма чинар рузули кали риаслира, дила мерличир ахIенсиван кабилзусири, уркIила-рухIлашалси паргъатдешлигIир умцIусири. Чуй­нара-сера набзи «Замана» газетализи рукьяхъес маслигIятбарибхIели, нуни илдала гъай чеасибти ахIенри. Писательти, поэтуни, гьарли-марти девла устни бузуси мерличир секьяйдали рузес рирусира? Илгъуна баркьуди дила шайзибад лайикьагарсилизи халбирулри. Чумал дус дикили гIергъи, ахирра ну дила гIямрулизир кIинайс белкIра бухили, «Замана» газетала редакциялизи гьарракIира, илаб хIянчизарти хIяжатли биъниличила аргъибхIели.
Гьайгьайрагу, дебали тамашариубсири илаб бузути адамти-ургарти гьалмагъдешла бархбасуначи. Наб итхIели разидешли бицIибси, ахъси гьавличилси, умутчебси, декIарси дунъялизи рухIнаахъибсиван бизурсири. Лебилра хIянчизарти ванали, шалати дяхIличил гьунибаибтири.
«Замана» газетала бекI редакторла заместительла къуллукъличив вируси Арсен ГъазимяхIяммадович Юсуповли сунела кабинетлизир кьабулрарили, наб хIянчила мер акIахъес чесибсири. Белгибарибси заманаличир ну хIянчила кьабулрарибсири. Гьарли-марли, ну итхIели хIянчила тяп байрамличиван рашусири. Илаб бузути хIянчизарти марлира, лебилра разидешла анкъилизи цалабикибтигъунтири. Гьар бархIи нушаб лебтасалра байрам сабри, сенахIенну редакция разидешла гьавли бицIили бирусири цацабехIти уркIи-хIял разити адамтала гIяхIдешличибли.
ХIейгеси биалра, бахъ жявли гIямрулизибад шалгIеббухъун, чула бунагь-хатIа урдуцарти газетала бекI редакторли вирули калунси писатель ГъазимяхIяммад ЖабрагIилович, пагьмучебти журналистуни, поэтуни мурталра ахъси гьавличилти МяхIяммад Рабаданов, МяхIяммадмухтар Мур­туза­гIялиев, пагьмучевси тилмаж Запир Харбилов, ГIиса ТIагьиров, ГIяб­дулкьагьир МяхIяев, машинисткаби — Раисат Гереева, Зугьра Рабазанова… Илдала ва илдачил барх бузули калунти цархIилти хIянчизартала даргантала рухIла давла гьалабяхI башахънилизи кабихьибси пай мекелли халаси саби.
БусягIятра дарган мез гьа­ла­дяхI дашахънилизи ва илди мяхI­кам­дир­нилизи халаси пай кабирхьули бузули саби пагьмучебти журналистуни, поэтуни: ПатIимат Кьурбанова, Муъминат Хаттаева, ХIяжимурад Ражабов, бекI редакторли рирули калунси, газетала хIянчи ункъли балуси ва жигарчерли сунечи хъарти хъарбаркьуни тамандируси Салимат ГIялиева, газетала жавабла секретарь чебетаахъили хIянчи бируси ПатIимат Казимова, гьарил хIярпличи чекабизурли газета бучIути, дарган мезла лукIнила тяхIяр-кьяйда чебяхIси даражаличир далути корректорти Раисат МуртузагIялиева, ПатIимат ГIялиева, пагьмучебти журналистуни Наида Гъуруева, Руслан Ражабов, ПатIимат Мирзаева, ПатIимат Шахова… дебали дигеси саби газетализиб жагьилти лукIантира бузули лебни.
ГIяхIцад дусмазив газетала бекI редакторли узули калунсири пагьмучевси писатель ГъазимяхIяммад ЖабрагIилович Юсупов. Ил, сунела бунагь-хатIа уркадуц, дебали тIалабкарси, гьарил девличи чекайзурси, хIялалли узуси, вархьси адам вирусири. ХIярхIли белкIунси макьала, яра назму бетерхахъес, газетализиб дуракаэс вируси ахIенри ГъазимяхIяммад ЖабрагIиловичли кьа­булхIебарили, сенахIенну «Замана» газета чебяхIси даражала, бухIна­буц­лашал мягIначебси издание сабри. Газетала бяхIяназир дурадулхъути макьалабазир гьарил лукIанна имканти чедиутири. Кьакьалабад бакIибти, яра чузиб лукIес пагьму агарти адам­ти илаб бузес бирути ахIенри. Гъази­мя­хIяммад ЖабрагIилович цар­хIилти милла­ту­ни-ургавра лебтанилра дебали пасихIчевси, имцIати гъай, я гIягIниагарти баркь-бац агарси адамван валусири.
Ишаб гьанбушес лайикьли саби ну рузуси замана газетала бекI редакторли вируси Арсен ГъазимяхIяммадович Юсуповличила. Ил гьарли-марси дубурлан, сунела гъай бихIуси, кайзурси гъабза виъни чуйнара марбиубсири. «Замана»-ла бекI редакторла къуллукъличив узуси замана илини сунела хIерудилиубти, газетализиб бузути хIянчизартачил, журналистуначил уркIи гьаргли, лебталалра пикри-хIер хIисаблизи кайсули, ихтилатикIусири.
Адамлис гIяхIдеш бирни чула чеб­лализи халбирути адамти иш дунъяличиб илцад-декIар бахъал хIебиалра, лебли буили саби. Ил анцIбукьлира уркIилис дебали халаси разидеш бихули бирар. Илдигъунти адамти нуша-ургаб хIербирни багьандан бургар ЧевяхIсини дунъяличи уркIецIи-ряхIмула нурани дурхьутира. Илдала ламус-хIяяли цархIил адамлис диргалабухъеси баркьуди кьабулбируси ахIен. АлкIукад илди ЧевяхIсини умути уркIи-хIялла бегIтили, алавтас багалатили алкIахъули саби. Илдигъунтазивадси сай Арсен ГъазимяхIяммадовичра. Ил бекI редакторли вирухIели, «Замана» газетала хIянчизарти мурталра илала чебетаибси хIерудилиуб бирутири. Цалра хIянчизарли гьачамалра сегъуна-биалра масъалаличила багьурси ахIенри, Арсен ГъазимяхIяммадовичла кункси някъличил лерилра илди ирзни багьандан. Рахли илдигъунти масъулти акIаллира нушани бекI редакторличи къакъбяхъес дирниличила дирхалачебли балусири. Илдигъунти адамти вегIла гIямрулизиб къаршибикнили дебали уркIичеввирулри ва гьав ахъбурцули саби.
Дебали чекайзурси организатор ва бузери къелгIеббикан сайливан, илини хIянчизартала бамсрии­хъуси замана булан пайдаличил бер­кIахъес кумекбирусири. Арсен ГъазимяхIяммадовичли гьаман нуша, газетала хIянчизарти дарх цаладяхъили, Дагъиста жагати мер-муса чедаахъес, архIябачи дикутири. Арсен ГъазимяхIяммадовичла бекIдешлиурти редакцияла хIянчизартала гIямру разити ва хIулкIути сарри. ЦархIилти редакциябани заманаличир алапаби касес хIебирухIели, даргантала газетала редакцияли кадизахъурти бурхIназир, заманаличир илди кайсутири.
Бамсри хIебалули узни багьандан А.Гъ.Юсупов хIукуматла шайзивад дахъал шабагъатуначи лайикьикиб. Ил Дагъистан Республикала СМИ-бала Ассоциацияла председатель, РФ-ла ЖамигIятла палатализибси регионна СМИ-бала бузери дурусбиркахъуси советла член, Дагъистан Республикала культурала урибси хIянчизар сай. Арсен ГъазимяхIяммадовичли бекI редакторла къуллукъ бузахъуси замана «Замана» газетали улкала декIар-декIарти конкурсуначир бутIакьяндеш дарибтири, лебил Россияла «Прессала мургьила фонд» бикIуси конкурсличиб цаибил мер буцибсири. СМИ-бала-ургаб даргала газета бегIлара гIяхIтигъунти изданиебала къяйлизи кабатурсири. Руководительла бузерилис ил дебали чихъси кьимат саби, суненира дарганти-ургабцун ахIенну, арагIебли Дагъистайзибра газетала кьадри-кьимат ахъдурцуси. Нешла мез мяхIкамдирнилизи кабихьибси халаси пайлизи халбарес вирар А.Гъ.Юсуповли печатьла изданиеби лерилра соцсетаназир машгьурдарес, цархIилван буралли, илди пайдаладарили, миллатла мезаначил дурадулхъути сурсатуни дягIударнила шайчибси бузерира. Илди пайдаладарниличил нешла мезла изданиеби мяхIкамдарес вирни чебаиб илини. СенахIенну иличибли сегъуна-дигара мерличибад адамтани бухIнабухъи, нешла мезличил дурадулхъути хабурти, макьалаби делчIес имканбикахъули саби. Гьанна телеграм-каналти, газетала сайтани, сагати хабуртала сурсатуни миллатла мезаначирра жигарчерли дузахъули сари. Лерилра илди сагадешуни Арсен ГъазимяхIяммадовичла бузерила асарлиур акIубти сари.
Гьала хили секIал балуси ва пик­ридируси адам сайливан, А.Юсуповли Дагъиста миллатла лерилра газетаби цаладяхъили, «Дагъистан» Этномедиахолдинг бикIуси газетаби-журналтала цалабяхъ акIахъуб. Иличибли нушала руководительлис миллатла газетаби-журналтазиб бузути хIянчизартала, журналистунала алапаби ахъдарес, гонорарти имцIадарес имканбакIиб. Илала дурабадра, гьарил хIянчизарли бузерила гьар кварталлизир премиябира кайсес бехIбихьиб. Илгъуна гIяхIдешличилара хъумартес асухIебирар, сенахIенну гьанналаув чилра журналистуначила илкьяйдали уркIи изули пикриухъунси ахIенри.
Дагъиста Правительстволи Арсен ГъазимяхIяммадовичла сархибдешуни ва черяхIти хIясилти хIисаблизи касили, ДР-ла багьахънибала ва печатьла Агентствола руководительла жавабкарси къуллукъличи катурсири. ИшхIелла манзиллизир гьар бархIи гьаладяхI дашути лугIурбалашалти технологиябачил ца ганзличил, чисалра ва селисалра гIелахIевхъи вашес гьамадси ахIен, амма нушани, илала хIерудилиурти хIянчизартани чебиуливан, ил сунела хъарбаркьуначил чебяхIси даражаличив бажардииркусири. Арсен ГъазимяхIяммадович ДР-ла багьахънибала ва печатьла Агентствола руководительла къуллукъличи катурси цаибти бурхIначирадал ил кабизлизир гIяхIла шайчирти дарсдешуни акIахъубтири. БегI гьалаб илини Дагъиста журналистуни бузуси Юрт ва жузала издательство мерладиубси ванза алавбарили, къапу кадатурли, чебаэси куцличи бикахъиб. Илис гьалар ил вегI агарси мерличи мешубиркулри, ила чихъали-дигара – мицIираг (хури) диаб, я чинабалра агарти адамти биаб, сегъуналра гьалабиз агарли къунзкабикIутири.
БекIлибиубсиъуналичила буралли, Арсен ГъазимяхIяммадовичли гьар бархIи журналистунала гIям­ру­ла ва бузерила шуртIри гIяхI­ду­хъа­хъести тяхIурти акIахъуб – илдала алапала кьадар ахъбарниличил барх, са­нигIятлашалти устадеш чеахъ­ди­кIа­хъести шуртIрира акIа­хъуб. Илала хIерудилиуб бузути арагIебли журналистунала коллективтани, декIар-декIарти газетабала хIянчизартани балусири, сецад сагати пикруми, проектуни дехIдуцес кьасани лертирил Арсен ГъазимяхIяммадовичла. Гьар бархIи гьалавяхI вашес, жигарчевли ва бамсри хIебалули узес балуси адамлис сунела устадешла проектуни детерхахъни бекIлибиубси шартI саби. Дахъал дусмазив журналистикала кьялилизив узни багьандан, иларти масъултира чичир-дигара гIяхIил далуси сай илини.
ХIейгеси биалра, Дагъиста БекI варсиубли гIергъи правительствола духIнарра дарсдешуни акIахъуб ва илдала лугIилизиб ДР-ла багьахънибала ва печатьла Агентствора убкасили, лугIурбала шайчибси Министерствола хъархIердешлизи бедиб. Нушаб лебтасалра, ил дебали хIейгибизурсири. МягIначебдеш ва бухIнабуц хIясибли печатьла ва багьахънибалашалси Агентство лугIурбалашалси Минис­терстволичиб биштIаси ахIен, амма аргъес къиянбулхъули саби, сен иличил бархбяхъибсил… Ашкарливан, лерилра секIал лугIурбачи шурдалтуси ишхIелла манзиллизир печатьла ва багьахънибалашалти сурсатуначира илгъуна кьисмат хIерли бургар, чили бала…
Сен-биалра, чучила гIяхIтицун гьанбикуни калахъунти, «Замана» газетализиб бузули калунти хIянчизартас, газета балкьарахънилизи гьар бархIи чула пай кабирхьули бузутас, иличил бархбасунти лебтасалра иш байрамла бархIилизиб къаркъагъуна чIумаси арадеш, умуси, гьарзаси, чихъси заклиур эркинти, даршути ва вавалидяхъибти гIямру дулгулра! ХIушачирад лерилра вайти ибти анцIбукьуни гьарахъли калаб ва шалати, гIяхIдешунани, баракатли дицIибти манзилтани гIямру дицIаб! «Замана» газета биалли заманала цалра манзиллис гIелахIебухъи, гьар бархIи гьалабяхIцун башаб!

ПатIимат Сулайбанова