ГIилмула мурхьси урунж
Даргалацунра ахIи, Дагъиста ва арагIебли улкалара литература гьалабяхI арбукес халаси къайгъи дакIубарибси, илизир мурхьти къел датурси гIялим сари ГIялиханова Аминат ГIябдулмажидовна.
Дебали малхIямси, халахIерурхуси, гьариллис далдикести дугьби дургуси дубурлан пергер хьунул адам чераибхIели, илцадра халаси гIялимличил къарширикилра или гьанрахIебирки. Илцадра уркIи гьаргли, адамтачи дигиличил дугьарилзуси ва ихтилатрикIуси рири А. ГIялиханова.
Ну иличил бегI гьалар тянишриубсири ДГУ-ла филологияла факультетлизир ручIухIели. Деканна заместитель Уружбекова Муъминат Мусаевнани ну иличи дила ахIерси ГIяймаумахьила шила суратуни духахъили рархьибсири. Илди селис хIяжатлил ну шакра риркули ахIенри. Аминат ГIялихановани дила шилизирадси машгьурси писатель УмуряхIил Шапиевас хасбарибси жуз хIядурбирули уррухъун. Иличила багьурра нуни нушала ихтилатлизибад. Дагъиста гIялим, литературовед, РАН-ла ДНЦ-ла литературала отделла гIилмула халалгъуна хIянчизар сарливан, Аминат ГIябдулмажидовначилти цаибти тянишдешли, ихтилатли набчи халаси асар бариб.
ГIур ил нуни нешла мезлис, литературалис хасдарибти декIар-декIарти далдуцуначир бутIакьяндеш дирули чериаси. Гьар мурталраван илини гIякьлула пасихIдешличил ва устадешличил сегъуна-биалра темала черкад сунела пикруми дури.
«Замана» газетала редакциялизир рузес рехIрихьибхIели, баягъи чедиб нуни гьанбушибси жуз илини коллективлис ва газетала архивлис пешкешдарибтири. Иличил редакцияла хIянчизартала уркIи гьаргси ихтилатра бетерхур. Гьунибаънила дазурбазир, гIялимли литературала, дарган мез руркънила, даргантала культурала ва гIядатунала хIекьлизирти масъулти ахъдуцибтири. Сари-регIти пикруми дурули, ил гъайрикIухIели сягIятунадли лехIирхъес вири. Илцадра кагахъили, гIячихъли сунела мурад аргъахъес бажардирирки ил мурталра.
ГIялиханова Аминат ГIябдулмажидовна акIубсири 1936 ибил дусла августла 27-личир ДАССР-ла Лавашала районна МикIхIила шилизир. Илини 1953 ибил дуслизиб «шула» кьиматуначил шила школа таманбариб. Школализир ручIухIелил урус мезла ва литературала дурсрачи илала диги акIуб. Шила школализиб белчIуди хъараахъурли гIергъи, ил С.Стальскийла уличилси пединститутла (гьанна ДГУ) урус мезла отделениелизи карерхур.
Институтлизирра ил белчIудила гьабкьябала къяяназир рири, гIилмула далдуцуназир бутIакьяндеш дири. БелчIудила авалра дуслизир урус мезла ва литературала предметуни мурхьли дяркъур.
Аминатли, институт хъараахъурхIели, Министерствола комиссияли ил сари акIубси шила школализир рузахъес рархьиб. Илини дурсри дурхIнани аргъес гьамадси тяхIярли кадирхьи. Дурсрачир устадешличил чебаъла ваяхI пайдаладири, имцIаливан сунени далкьаахъурти.
МикIхIила школализиб хIябал дус хIянчи барили, Аминат ГIялиханова МяхIячкъалализи гечриуб ва «Дагъиста хьунул адам» журналла литературала хIянчизарли рузес рехIрихьиб. ИлхIели журналистикала санигIятличил тянишриуб. Аминатла белкIани 1961 ибил дусличирад дехIдихьили «Колхозла байрахъ», «Замана» газетабазир, «Гьалмагъдеш», «Литературала Дагъистан», «Халкьанала гьалмагъдеш», «Советский Дагъистан», «Кавказла гIеб-гIебагьни» ибти журналтазир дурадулхъутири. Илини прозализира халаси пай кабихьиб.
1995 ибил дусличирадли ил Россияла писательтала Союзла член сарри.
«Дагъиста хьунул адам» журналлизир рузули хьалли, А.ГIялихановала пикри сабри гIилмула хIянчизар ретаэс. Сунени чеббикIибси гIилмула кьяли мурхьбарес, тIинтIбарес ва чебицIахъес или ил М.Ломоносовла уличилси Москвала университетла аспирантурализи карерхурсири.
ЯхIчерси А.ГIялихановани 1966 ибил дуслизиб «Даргала лирикала жураби детаъни ва гьаладяхI дашни» бикIуси гIилмула хIянчи бетерхахъур. Аспирантура таманбарили, А.ГIялиханова 1966 ибил дусла сентябрьла 29-личир ХI.ЦIадасала уличилси мезла, литературала ва искусствола институтлизир гIилмула хIянчизарли рузес рехIрихьиб. Илини 1976 ибил дусличирад авал дус институтла гIилмула секретарьла къуллукъуни дузахъули калун. КIинайс ил Дагъиста литературала отделлизи шуррухъун. Пенсияличи аррукьяйчи ил отделлизир рузусири. Халати жавабкардешличил, сабурличил, черетаибдешличил баягъи институтлизир 52 дус рузули калун. Дагъиста РАН-ла ДФИЦ-ла руководство даим разили бири иличи.
Ил манзиллизир Аминатли 30 гIилмула ва художественный жуз, гIяхIцад гIилмула хIянчурби делкIун. Аминат ГIябдулмажидовани сунела талихI литературала гIилмулизиб баргиб. Илини учительтас, студентунас, гIилмула хIянчизартас рухIла давла хIядурбариб.
ГIилмула кандидат ретаурли гIергъи, А.ГIялихановани Дагъиста литература мурхьли руркъули, сабухъчерли рузули, гIилмула хIянчурби лукIули чеахърикIулри.
А.ГIялиханова гIилмула ахтардлуми дурадеркIили, даргала пагьмучебти писательтас багъишладарибти дебали мягIничерти монографияби делкIун. Илкьяйда, А.ГIялихановани даргала халкьла пагьму бучес халаси хIянчи бариб, хаслира МикIхIила халкьла. Ахирра ил бучиб, илала жураби якьиндариб. Илини Кавказла, Средняя Азияла фольклорличил МикIхIила фольклорла бархбас лебнира кабизахъур.
Аминат ГIябдулмажидовнала хIялалси гIилмула бузери хIукуматли ахъли кьиматлабарибси саби. Ил дипломтачил, ХIурматла Грамотабачил, Баркаллала кагъуртачил ва кьиматчерти савгъатуначил шабагъатларарибсири. 1992 ибил дуслизиб илис ГIямарла Батирайла уличилси литературала премияра бедибсири.
Аминат ГIябдулмажидовна ГIялиханова «Советская энциклопедия» ибси издательствола гIилмула-редакцияла (1975), СССР-ла АН-ла Президиумтала ва РАН-на, СССР-ла АН-на Дагъиста филиалла ХIурматла Грамотабачил шабагъатларарибси сари. Илала гIилмула хIянчи Россияла жузала палатала Баркаллала кагъарличи лайикьбикиб. 2004-ибил дуслизир илис ДР-ла Госсоветла шайзирадли дурхъаси савгъат ва у белкIунси сягIят дедиб.
Буралли, А.ГIялихановани, мурхьли хIялумцIуси гIялим сарливан, улкала литературалисра мягIничерти дахъал гIилмула хIянчурби делкIун. Чедибра илдачила гьанбушили хьалли, илдазирад цали сабси, даргала поэзияла классик ГIямарла Батирайлис хасбарибси хIянчиличила хIебурес хIейрар. Ил литературала-критикала макьала «МяржхIейрути гими» ибси уличил дурабухъунсири «Колхозла байрахъ» газетализиб 1961 ибил дуслизиб.
ГIямарла Батирайла творчество руркъули илини лебгIеб халаси кьадрила, баркаллаличи лайикьси хIянчи бариб. Илала творчестволизир гьалар агарти баянти кадизахъур, даргала поэзияла классикла гIямруличила ва творчестволичила гIилмула кIел жуз делкIун. Илди жузала кьадри дебали халаси саби мугIяллимтас, студентунас ва преподавательтас.
Аминат ГIялихановас дигалли гъайрикIухIели, дигалли макьалаби лукIухIели, пасихIти ва ахъси даражала гIялимтала дугьбачи хъарахъес дигахъи, илдала гъайлизиб илини мурталра сунес ва алавчартас багалабиэси гIякьлу бурги. Илцадра духути гIякьлукартала гьарзаси дякькад ганзрикIули хIялай гIямру деркIибси хьунул адам сарри ил. Иличила, гьайгьайрагу, нунира уркIила дигиличил ва ванадешличил гьанбуршулра, иличил тянишриэс бикни дила халаси игъбарлизи халбирули.
ГIе, децIагеси саби Аминат ГIябдулмажидовнагъунти гIялимти, хаслира — даргала литературализиб, бархIиличи-бархIи камбикIни. Шаласи дунъя батурли, нушачибад аркьути илдачил барх нушала рухIла давлара мискинбирни аргъесра гIядабли саби уркIилис. Амма Аминат ГIялихановала хIянчурби ил кьяли чеббикIили, гIилмулизи ахъибси адамлис дебали багаладирнира якьинси саби. Сецад дусми ардукьялра хъумхIертехIе нушани даргала, Дагъиста ва улкала литература гьалабяхI арбукес дакIударибти илала къайгъни, ва илала шаласи сипат уркIилизиб даимлис мяхIкамли бихIехIе.