Гъабзадешличил ургъули калунсири

ЧебяхIси ВатIа дергъла Игит СултIан Кьа­дир­бекович ГIя­лисултIанов Хай­дакьла район­на Баршамайла шилизив акIубси сай.
Илала неш Шамайбикани мурул вебкIили калунти авал цIуръа дурхIя абилкьулри. СултIайс, нешлис кумекбарес гIягIнилири, илис школализи хIе­­шули узес чебуркъуб, ил 14 дус виуб­хIели бегI гьалав школализи вякьунсири, цазаманализив колхозлизив бригадирлира, комсомолла организацияла секретарьлира узусири.
1939 ибил дуслизив ил ХIунтIена ГIяр­мия­лизи живариб, Украинализиб, Чернигов шагьарлизиб къуллукъбирули калун. Илар урус мез дяркъур ва полкла школализиб чедибдешличил белчIуди хъараахъур. Илис сержантла звание бедиб ва пулемётунала взводлизир отделениела командирла къуллукъуни хъардариб.
Финляндияличил бетерхурси дергълизирра илини бутIакьяндеш дарибтири. Дергъ таманбиубли гIергъи, Киевла дявила округла, Одессала 147 ибил дивизияла, 600 ибил полклизиб къуллукъбарни даимбариб. Ил дявила ва политикала шайчиб хIядурдеш бирнила гьавкьяна сайри. 1940 ибил дуслизир пулемётчикунала взводлизир отделениела командирла къуллукъуни дузахъулри.
1941 ибил дуслизиб ЧебяхIси ВатIа дергъ бехI­би­хьиб. ИлхIели С.ГIя­ли­сул­тIановли Днепропет­ровск балтахънилизир бу­тIа­кьян­деш дирулри, гьарил хъа­ли балтахъули бур­гъанти улхулри. Взводла командир алхунхIели, дарган уршили илала мер буциб.ГIяхIцад замана, взводла командирла къуллукъуни дузахъули кали гIергъи, дявила устадеш имцIадарахъес учIахъес вархьиб. Илар артиллеристла ва миномётчикла санигIятуни дяркъур. ИлхIейс гъармука фашистуни гIелабяхIбиублири, ХIун­тIена ГIярмияли мер-муса азаддалтахъулри.
С.ГIялисултIанов лейтенант ветаур ва миномётунала полклизив взводла командир сайри. Сунела полкличил варх илини Сталинград, Воронеж, Орел, Брянск, Углич ва цархIилтира шагьурти азаддалтахънилизир бутIа­кьяндеш дариб.
1943 ибил дусла ноябрьличиб 61 ибил гIярмияла бургъанти Днепр хIеркIличи баиб. Фашистунани хIеркIла дубани, иличирти лерилра гумурби, даргаилри. Нушала бургъанти гьалабяхI башес хIебирулри. Хьурали башути бургъантани чузир лерти урца гIягIниахълумачил хIеркI ахъили, итил дубличиб гIелабад лябкьути бургъанти хьурабиахъес мер-муса хIядурдарахъес командованиела хъарбаркь касиб.
Дергъла аги-хIяйзиб хIеркI ахъес дебали къиянси баркьудири. Фашистунала хIярхIубала гъургъашинна заблиуб, чули дарибти урца гIягIниахълумала кумекличил, километрла кьадарлизиб бягIуси Днепр ахъес гIягIнилири. Гитлер, нушала бургъанти Днепрла алгъай шайчи хIебакIахъес хьуликIусири. Ил шайчир дахъал далдуцунира дурадеркIилри. Амма илала гьархIебизур. Камси заманала бухIнаб нушала гIярмияли Европала халати хIуркIбазибад цали сабси Днепр ахъиб, хIеркIла западла шайчибад, гIурра гIелабяхI, фашистуни гьабяхъиб.
1943 ибил дусла ноябрьла 4-личив сунела батареяличил варх СултIан ГIялисултIанов Днепр хIеркIла итил дубличи дуравхъун. ГIур илини кIел батареяла цIакьаначил душмантала пулеметуначи гIярадаби чекьур. Илала дурабадра, нушала артиллеристунас чина иртес гIягIнилил рациялизибад гIеббурусири. Илала гъабзадешли, гIелабад лябкьути бургъантас хIеркI ихъухIели дахъал детахълуми хIе­диахъес имканти акIахъубтири. Илкьяйдали, фашистуназибад Киев азадбалтахънилизи дарган уршили сунела пай кабихьиб.
Дургъбачил Белоруссия ванза ахъиб, Прибалтика азадбалтахъуси «Багратион» балбуцлизир бутIакьяндеш дариб. С.ГIя­­лисултIановли бекIдеш дируси, 120 мил­лиметрла минабала батареяли азир­ти минаби немецунала бургала че­дир даргдердахъиб. Иличибли западла шайчибси Двина хIеркIла дубличи ну­шала бургъанти дурабухъес кумек бе­таур. Рига шагьарлизи ил цаибтала къя­яназив ухIнаухъунсири. Ил шагьар азад­бал­та­хъу­хIе­ли да­кIу­дарибти гъабзадеш багьандан С.ГIялисултIанов Че­бяхIси ВатIа дергъла орденничил шабагъатлавариб.
Илини, 1945 ибил дусла январьла 17-личир Поль­шала тах шагьар Варшава азад­ба­тахъурхIели да­кIу­да­рибти гъабзадеш багьандан Александр Невскийла ва ЧебяхIси ВатIа дергъла II-ибил даражала орденти касиб.
1945 ибил дусла апрельла 17-личив фашистунала даргудути гIяра­дабала, хIяр­хIубала заблиув, жан ахIе­ра­хIе­да­рили, хьурали башути бургъантачил варх, чули даргибти урца гIягI­ни­ахъ­лумала кумекличил, Одер хIеркI ахъили западла шайчи арякьун. Днепр, Двина, цархIилтира хIуркIби ихъухIели касибси бурсидеш пайдалабарили, ил манзиллизибал сунела батареяличил бархбас кабизахъур, хIярхIуби чина челкьутил балахъули буйрухъуни дархьиб. ХIеркI ахъили гIергъи, фашистунала шайчибси дубличибси гьужум дебали къиянсири. Ил варх левси бургъантала кьукья душмантала автоматчикунани алавбуциб. ИлхIели илини нушала артиллеристунази саби лебси мерличи минаби лайдакIахъес буйрухъбариб. Алавчарли декIти минаби даргудес дехIдихьиб, немецунани гьанхIедуцили бебшиб. Иш гьакIлисра, илала гьунарли, цархIилти бургъантас хIеркI ахъахъес имканти акIахъуб. Одер хIеркI ихъухIели дакIударибти гъабзадеш ва игитдеш багьандан гIярмияла майор СултIан Кьа­дир­бекович ГIялисултIанов, Белоруссияла 1-ибил фронтла артиллерияла командир генерал-полковник В.Казаковли СССР-ла Игитла у бедахъес гьалаихьиб. 1945 ибил дусла майла 3-личиб, Берлиннизиб илис СССР-ла Игитла у бедиб.
Майла 5-личиб, Эльба хIеркIличиб, чу­мал азир бургъантазибад цалабикибси фашистунала кьукьяла ярагъ кера­си­ли ясирбурцнилизир илини бу­тIа­кья­н­деш дарибтири.
Фашистунала Германия, гьаб-уб гъай агарли, (безоговорочная капитуляция) саби удибикниличи мукIурбакIили гIергъи, Германиялизиб къуллукъбирути СССР-ла бургъантала кьукьяличил варх къуллукъбирули калун. 1946 ибил дусла августличив дергъла майдайчивад хъули чарухъун.
Гьаланачи илини Хайдакьла районнизиб райкомла дявила отделлис гьуни чебиахъули калун, гIур хIябал дус Хайдакьла райкомла секретарьла къуллукъуни иличи хъардариб.
УзухIели сунела багьудлуми че­ди­цIа­хъес гIягIнили биъниличи шакикиб ва ВКПБ-ла ЦК-ла ЧебяхIси даражала партияла школализи учIес арякьун. Илаб белчIуди хъараахъурли гIергъи Хайдакьла районна исполкомла председательла къуллукъличи катур, камси замана дикибхIели райкомла цаибил секретарьли викIиб.
Илав, гIяхIцад дусмазив, сунела халкьла гIямрулизир къулайдешуни ал­­кIа­хъули узули калун. Илини шимала ургарти гьундури къулайси агиличи дур­­шутири, сагати гьундури дирутири, халкь шинничил гIеббурцути далдуцуни дурадеркIибтири, школалис, медицинала пунктанас, санигIятуни хIясибли бузутас юртани тIашдатуртири. Даршуси бузе­ри­лизир диахъубти сархибдешуни багьан­дан «Бузерила ХIунтIена байрахъ» ор­денничил, «Асилси бузери багьандан» ме­дальличил шабагъатлаварибсири.
1961 ибил дуслизив СултIан ГIя­ли­султIанов Мажалисла консерваби ди­руси заводлис бекIдеш дарахъес катур. Камси заманала бухIнаб завод гьабкьятала къяянази дурабухъун. Завод сагабарили, цехани гьарзадарили, дуракайуси продукцияла даража ахъбуциб. Лебилра улкала халкьлис заводли дуракаибти консерваби гIяхIдилзутири. Хайри кахIейсули бузуси завод, хайриличил бузес бехIбихьиб. Илини гьачамцун ахIи, бузерила гьабкьябас бедлугуси федерацияла даражала ва профсоюзла ЦК-ла ХIунтIена байрахъ сархибсири.
1974 ибил дуслизив С.ГIяли­сул­тIанов хъалибаргличил варх Мя­хIяч­къа­лализи гечиуб ва 10 дусра-сера Дагъис­та сельхозтехникала комитет­лизив узу­ли калун.
С.ГIялисултIанов гьаниркахъули Мажалисла шилизибси кьакьалис, район­ти-ургабси школа-интернатлис илала уми дедили сари. 2002-ибил дус­­лизиб Мажалислизиб СССР-ла Игитлис жармала памятник тIашбатур. Мя­хIяч­къалала ца кьакьалисра илала у бедили саби.
Хайдакьлантани чула игит хъумуртули ахIен, цалабикили, ил акIубси бар­хIила юбилейла байрумти мурталра дурадуркIули сари.

Муъминат Хаттаева