ЧебяхIси ВатIа дергъла Игит СултIан Кьадирбекович ГIялисултIанов Хайдакьла районна Баршамайла шилизив акIубси сай.
Илала неш Шамайбикани мурул вебкIили калунти авал цIуръа дурхIя абилкьулри. СултIайс, нешлис кумекбарес гIягIнилири, илис школализи хIешули узес чебуркъуб, ил 14 дус виубхIели бегI гьалав школализи вякьунсири, цазаманализив колхозлизив бригадирлира, комсомолла организацияла секретарьлира узусири.
1939 ибил дуслизив ил ХIунтIена ГIярмиялизи живариб, Украинализиб, Чернигов шагьарлизиб къуллукъбирули калун. Илар урус мез дяркъур ва полкла школализиб чедибдешличил белчIуди хъараахъур. Илис сержантла звание бедиб ва пулемётунала взводлизир отделениела командирла къуллукъуни хъардариб.
Финляндияличил бетерхурси дергълизирра илини бутIакьяндеш дарибтири. Дергъ таманбиубли гIергъи, Киевла дявила округла, Одессала 147 ибил дивизияла, 600 ибил полклизиб къуллукъбарни даимбариб. Ил дявила ва политикала шайчиб хIядурдеш бирнила гьавкьяна сайри. 1940 ибил дуслизир пулемётчикунала взводлизир отделениела командирла къуллукъуни дузахъулри.
1941 ибил дуслизиб ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьиб. ИлхIели С.ГIялисултIановли Днепропетровск балтахънилизир бутIакьяндеш дирулри, гьарил хъали балтахъули бургъанти улхулри. Взводла командир алхунхIели, дарган уршили илала мер буциб.ГIяхIцад замана, взводла командирла къуллукъуни дузахъули кали гIергъи, дявила устадеш имцIадарахъес учIахъес вархьиб. Илар артиллеристла ва миномётчикла санигIятуни дяркъур. ИлхIейс гъармука фашистуни гIелабяхIбиублири, ХIунтIена ГIярмияли мер-муса азаддалтахъулри.
С.ГIялисултIанов лейтенант ветаур ва миномётунала полклизив взводла командир сайри. Сунела полкличил варх илини Сталинград, Воронеж, Орел, Брянск, Углич ва цархIилтира шагьурти азаддалтахънилизир бутIакьяндеш дариб.
1943 ибил дусла ноябрьличиб 61 ибил гIярмияла бургъанти Днепр хIеркIличи баиб. Фашистунани хIеркIла дубани, иличирти лерилра гумурби, даргаилри. Нушала бургъанти гьалабяхI башес хIебирулри. Хьурали башути бургъантани чузир лерти урца гIягIниахълумачил хIеркI ахъили, итил дубличиб гIелабад лябкьути бургъанти хьурабиахъес мер-муса хIядурдарахъес командованиела хъарбаркь касиб.
Дергъла аги-хIяйзиб хIеркI ахъес дебали къиянси баркьудири. Фашистунала хIярхIубала гъургъашинна заблиуб, чули дарибти урца гIягIниахълумала кумекличил, километрла кьадарлизиб бягIуси Днепр ахъес гIягIнилири. Гитлер, нушала бургъанти Днепрла алгъай шайчи хIебакIахъес хьуликIусири. Ил шайчир дахъал далдуцунира дурадеркIилри. Амма илала гьархIебизур. Камси заманала бухIнаб нушала гIярмияли Европала халати хIуркIбазибад цали сабси Днепр ахъиб, хIеркIла западла шайчибад, гIурра гIелабяхI, фашистуни гьабяхъиб.
1943 ибил дусла ноябрьла 4-личив сунела батареяличил варх СултIан ГIялисултIанов Днепр хIеркIла итил дубличи дуравхъун. ГIур илини кIел батареяла цIакьаначил душмантала пулеметуначи гIярадаби чекьур. Илала дурабадра, нушала артиллеристунас чина иртес гIягIнилил рациялизибад гIеббурусири. Илала гъабзадешли, гIелабад лябкьути бургъантас хIеркI ихъухIели дахъал детахълуми хIедиахъес имканти акIахъубтири. Илкьяйдали, фашистуназибад Киев азадбалтахънилизи дарган уршили сунела пай кабихьиб.
Дургъбачил Белоруссия ванза ахъиб, Прибалтика азадбалтахъуси «Багратион» балбуцлизир бутIакьяндеш дариб. С.ГIялисултIановли бекIдеш дируси, 120 миллиметрла минабала батареяли азирти минаби немецунала бургала чедир даргдердахъиб. Иличибли западла шайчибси Двина хIеркIла дубличи нушала бургъанти дурабухъес кумек бетаур. Рига шагьарлизи ил цаибтала къяяназив ухIнаухъунсири. Ил шагьар азадбалтахъухIели дакIударибти гъабзадеш багьандан С.ГIялисултIанов ЧебяхIси ВатIа дергъла орденничил шабагъатлавариб.
Илини, 1945 ибил дусла январьла 17-личир Польшала тах шагьар Варшава азадбатахъурхIели дакIударибти гъабзадеш багьандан Александр Невскийла ва ЧебяхIси ВатIа дергъла II-ибил даражала орденти касиб.
1945 ибил дусла апрельла 17-личив фашистунала даргудути гIярадабала, хIярхIубала заблиув, жан ахIерахIедарили, хьурали башути бургъантачил варх, чули даргибти урца гIягIниахълумала кумекличил, Одер хIеркI ахъили западла шайчи арякьун. Днепр, Двина, цархIилтира хIуркIби ихъухIели касибси бурсидеш пайдалабарили, ил манзиллизибал сунела батареяличил бархбас кабизахъур, хIярхIуби чина челкьутил балахъули буйрухъуни дархьиб. ХIеркI ахъили гIергъи, фашистунала шайчибси дубличибси гьужум дебали къиянсири. Ил варх левси бургъантала кьукья душмантала автоматчикунани алавбуциб. ИлхIели илини нушала артиллеристунази саби лебси мерличи минаби лайдакIахъес буйрухъбариб. Алавчарли декIти минаби даргудес дехIдихьиб, немецунани гьанхIедуцили бебшиб. Иш гьакIлисра, илала гьунарли, цархIилти бургъантас хIеркI ахъахъес имканти акIахъуб. Одер хIеркI ихъухIели дакIударибти гъабзадеш ва игитдеш багьандан гIярмияла майор СултIан Кьадирбекович ГIялисултIанов, Белоруссияла 1-ибил фронтла артиллерияла командир генерал-полковник В.Казаковли СССР-ла Игитла у бедахъес гьалаихьиб. 1945 ибил дусла майла 3-личиб, Берлиннизиб илис СССР-ла Игитла у бедиб.
Майла 5-личиб, Эльба хIеркIличиб, чумал азир бургъантазибад цалабикибси фашистунала кьукьяла ярагъ керасили ясирбурцнилизир илини бутIакьяндеш дарибтири.
Фашистунала Германия, гьаб-уб гъай агарли, (безоговорочная капитуляция) саби удибикниличи мукIурбакIили гIергъи, Германиялизиб къуллукъбирути СССР-ла бургъантала кьукьяличил варх къуллукъбирули калун. 1946 ибил дусла августличив дергъла майдайчивад хъули чарухъун.
Гьаланачи илини Хайдакьла районнизиб райкомла дявила отделлис гьуни чебиахъули калун, гIур хIябал дус Хайдакьла райкомла секретарьла къуллукъуни иличи хъардариб.
УзухIели сунела багьудлуми чедицIахъес гIягIнили биъниличи шакикиб ва ВКПБ-ла ЦК-ла ЧебяхIси даражала партияла школализи учIес арякьун. Илаб белчIуди хъараахъурли гIергъи Хайдакьла районна исполкомла председательла къуллукъличи катур, камси замана дикибхIели райкомла цаибил секретарьли викIиб.
Илав, гIяхIцад дусмазив, сунела халкьла гIямрулизир къулайдешуни алкIахъули узули калун. Илини шимала ургарти гьундури къулайси агиличи дуршутири, сагати гьундури дирутири, халкь шинничил гIеббурцути далдуцуни дурадеркIибтири, школалис, медицинала пунктанас, санигIятуни хIясибли бузутас юртани тIашдатуртири. Даршуси бузерилизир диахъубти сархибдешуни багьандан «Бузерила ХIунтIена байрахъ» орденничил, «Асилси бузери багьандан» медальличил шабагъатлаварибсири.
1961 ибил дуслизив СултIан ГIялисултIанов Мажалисла консерваби дируси заводлис бекIдеш дарахъес катур. Камси заманала бухIнаб завод гьабкьятала къяянази дурабухъун. Завод сагабарили, цехани гьарзадарили, дуракайуси продукцияла даража ахъбуциб. Лебилра улкала халкьлис заводли дуракаибти консерваби гIяхIдилзутири. Хайри кахIейсули бузуси завод, хайриличил бузес бехIбихьиб. Илини гьачамцун ахIи, бузерила гьабкьябас бедлугуси федерацияла даражала ва профсоюзла ЦК-ла ХIунтIена байрахъ сархибсири.
1974 ибил дуслизив С.ГIялисултIанов хъалибаргличил варх МяхIячкъалализи гечиуб ва 10 дусра-сера Дагъиста сельхозтехникала комитетлизив узули калун.
С.ГIялисултIанов гьаниркахъули Мажалисла шилизибси кьакьалис, районти-ургабси школа-интернатлис илала уми дедили сари. 2002-ибил дуслизиб Мажалислизиб СССР-ла Игитлис жармала памятник тIашбатур. МяхIячкъалала ца кьакьалисра илала у бедили саби.
Хайдакьлантани чула игит хъумуртули ахIен, цалабикили, ил акIубси бархIила юбилейла байрумти мурталра дурадуркIули сари.
Муъминат Хаттаева

