Дила учитель гьанирка­хъу­ли

1974 ибил дусла сен­тябрь­личир ну бегI гьалар Кубачила ур­га даражала школала 7-ибил клас­с­л­из­и ручIес рякьунсири. ИтхIели Ку­ба­чила урга даражала школа ле­билра республикализибра бегIлара гIяхI­ти школабази кабурхусири, ун­ра шимазир 8 класс тамандарили, ур­га даражала багьуди касес дигули, бел­чIуди даимбарес бакIибти, лебилра-де­кIар илаб бучIес бажардибиркути ахIен­ри. Наб биалли илар ручIес сел­ра­цад къиянхIебухъун, итхIели са­гаси секIал нуни гьамадли иргъулри, ца­заманализир лебил дунъяличибра ахъси сабливан кьабулбарахъес лай­икьси, кубачилантала чебяхIси ис­кус­с­т­вола дигIяндеш иргъулри. Хьу­нул адамтани буреба-тIузличил някьиш­да­рибти чабначибад бехI­би­хьили, бегI­ла­ра черикIла мургьи-арцла устнала пагь­­муличи бетаайчи, бамбала гIя­гали шинкIадешван дила рухIлизи гIяр­букIла устнани алкIахъуси жагадеш кьабулбарира.
Набчил ца класслизиб бучIанти цаибил классличибад бехIбихьили хала бегIтала устадешличи бурсибиублири. Наб биалли, бехIбихьудла класслизибтани алипуниван, 7-ибил класслизир гIярбукIла някьиш лукIес бурсириэс чебиркулри. ИлхIели дила учитель ХIяжигIямар Изабакаров сайри. Илини цаибси дарсличивад вехIихьили лукIес бурсибирутас хIурприван някьишла «алипуни» дила тетрадьлизир гьала лукIутири. Сецад гьала делкIалра, нуни къяяни даимдарили, лебилра тетрадь бирцIахъусири. Халаси замана архIебякьи, тетрадьлизи някьиш лукIес бурсидешлизир дила зилантас гIерраира.
ГIур дурубличил дубсила тIас­лизи, бегIлара гьамадти, «хъирсла» някьиш дарахъесра ХIяжигIямар БяхI­му­довичли бурсирарира. Дайлизиб урчила суратличилси някьиш дила дубсила тIаслизи илини белкIун. Ил нуни хатIа агарли, дурубличил някьишбарира. ТIас гьаннара нушала хъалибарглизиб лебал. ГIур, им­цIаливан устадеш хIяжатдиркути, лямцIла някьишличи бурсихIериубли школа таманбарира, амма жагадеш чебиахъес ва иргъахъес ХIяжигIямар БяхIмудовичла дурсрани бурсирарира.
Чисалра гьанмабикаб дурубличил някьиш алэс гьамадси саби или, мургьи-арцла устни бетаэс багьандан наслубала гьаб-гIергъидеш хIяжатбиркули кали буилри. Унра шимазибад Кубачи бузес ва хIербиэс бакIибти бегIтала уршбани, гIярбукIла някьишла устадеш касиб биалра, санигIят даимбарес цалра хьулхIебухъун. Илдани балулри сецад сабурра, заманара хIяжатбиркулил жагаси матяхI акIахъес.
ХIяжигIямар Изабакаров 50 дусличивра имцIали «Кубачила искусствола хьулчи» бикIути дурсри кадирхьули школализив узули калун.
ХI.Б.Изабакаров 1931 ибил дусла январьла цаличив, мургьи-арцла устала хъалибарглизив акIубсири. Илини 1938 ибил дуслизиб Кубачила верхIел дусла школа таманбариб ва «Художник» бикIуси артельлизив узес вехIихьиб. 1949 ибил дуслизив Буйнакъскла педучилищелизи учIес керхур. 1952 ибил дуслизив ил гIярмияла къяяназиб къуллукъбарахъес живариб, 1955 ибил дуслизив гIяр­миялизивад чарухъун ва артельлизиб бузери даимбариб, белчIуди заочно учIули хъараахъур. ИлхIели узулри, учIулри, илала дурабадра искусстволичила сай-вегIси пикри цалабирхъулри. ­Илини халаси гъираличил гIяхIцад альбомти гьар-урла някьишли дирцIахъулри. Ургарти даршдусмала хIябрала цIелдубазирти, юртанала лац­лизи делшунти къаркъализирти, хъулирти жармала дубсила, ­гарала тIал­хIянализирти някьиш черкадирхъулри, сунела пикриличил ва хIулбала хIерличил сагадирулри, илди альбомтази лукIулри. Илкьяйда Кубачив сагаси художник алкIулри.
1960 ибил дуслизив ХI.Иза­ба­ка­ров ца мерличи верхIел адам лебти им­­ти­хIян чедибдешличил дуцили, Моск­ва­ла технологический институтла ху­до­жест­венно-технологическое от­делениелизи учIес керхур. 1963 ибил дуслизиб илаб белчIуди хъараахъур. 1962 ибил дуслизиб Кубачила урга даражала школали «Ювелирное искусство»-ла дурсри кадирхьес их­тияр касиб. 1965 ибил дуслизив ХI.Иза­ба­ка­ров бузерила устадешла шайчивси завучла къуллукъуни дузахъули ва «Кубачила искусствола хьулчи»-ла дурсри кадирхьули узулри. Ил, гIур чинабалра агарси, мургьи-арцла устнала устадеш кайснила бел­чIу­дила программа хIядурбирес ве­хIи­хьиб. 1979 ибил дуслизиб илини «Основы кубачинского искусства» бикIуси белчIудила пособие дуракаиб, 1981-1986-ибти дусмазиб илини Кубачила матяхI дируси бузерилизиб мегь (мургьи, арц, платина, дубси, жарма, мельхиор) пайдалабирнила шайчирти хьулчилати школала программаби хIядурдариб.
«Школализиб педсовет бетур­ху­хIелира нуни альбомла кIапIи дила гьала кабирхьули вирус ва уркIиличи дакIибти сагати журала някьиш илизир суратдирис. Някьиш агарли ну хIериэс хIейраси», — викIули сай ХI.Изабакаров ца журналистла суайс жаваб бедлугули.
Ил, гьарли-марли, сунени ал­кIахъути някьишличил варх гьа­лавяхI вашули дила хIулбанира чеваира.
Илини гьаб-убла Египетлизиб, Ассириялизиб бузахъули калунси, гIярбукIантани хъумартурси, мина (выёмчатая эмаль) кабирхьнила искусство сагабариб. 1975 ибил дусличивад вехIихьили илини ил искусстволичи школала бу­чIанти бурсибирутири.
Ил, сунени акIа­хъубти някьишла ургавад лебил дунъяличи хIерикIусири. Илини гьарли-марси жагадеш ал­кIа­хъусири, дахъал някьишла бутIни цаладяхъили, сагаси някьиш бе­та­рахъусири. Поэтли дугьбиван, някьишла бутIни цаладяхъили илини сагати, гIур чинаралра агарти някьиш алкIахъутири, илдас уми пикридирутири. Илди белчIудила программализи кадерхурти сари (лумла някьиш, ттутта, ттамгъа, москав някьиш).
Мургьи-арцла уста ветаэс багьандан ца журала хIянчи багьаллира баибси саби, мисаллис буралли, дурубличил някьиш алэс. Мургьи-арцлизив узусилис художник ветаэс багьандан устадешла лерилра жураби дагьес гIягIнити сари. Ил лерилра журала устадешлизив черикIла уста сайри, дурубличил някьиш алънилизив, хьанцI кабирхьнилизив, сурат кабирхънилизив, (луссан хъувалла хIянчи бирнилизив (филигрань)), магьилизир някьиш алънилизив, чумал жураличиб мина (эмаль) кабирхьнили­зив ва цархIилтира. Сунела уста­деш илини бучIантас сахаватли дур­тIутири. Или хIебиалри, цархIил шилизирад ракIибси ну, секьяйда бурсирирусири дурубличил някьиш алкIахъес.
ХIяжигIямар Изабакаровли ва илини бучIахъутани дарибти матяхI Россияла ва халкьани-ургарти выставкабачир мурталра гьаладирхьутири. Москвализиб дурабуркIуси ВДНХ-ла выставкабачир гьаладихьахъес сагали халабиути бучIантани сагати ваяхI далкьарахъутири. 1969-1991-ибти дусмазир ВДНХ-лизир гьаладихьибти ваяхI 113 шабагъат­личи лайикьдикибтири. Иличибли багьесли саби сегъуна учитель ва уста сайрил ХI.Изабакаров. Илала хIянчурби биалли ВДНХ-ла жармала, цIуба арцла ва мургьила медальтачи лайикьдикибтири.
Илини буркIуси гьарил бархIила мягIна, сунела халкьла устадеш чебяхI­бир­нилизиб, чеалкIутази устадеш гIе­ра­сахънилизиб сабри. Ил сунела халкьла устадеш ахIерабарес ва гIурра чеимцIабарес дигули гьар бархIи узусири, илхIелира шабагъатуни сархес багьандан ахIенрину, гьарли-марли уркIи кабихьили.
Илала жагали балкьаахъурси хъали-музей лебси саби. Искусствола мягIни-хIял балутани иларти ваяхIлис багьа абаахъес хIейрар, сенахIенну илди багьа агарли дурхъати сари. Илабси, сунези хьанцIа рангличил дагъала суратбарибси кьям дунъяличиб гIур сабигъуна агарси саби, илала багьара дебали дурхъаси саби.
ГIяхIцад дусми гьалар, набчи ба­кIибти гIяхIлачил рарх музей чебаэс ну рякьунхIели ил кьямличила хабар бурибсири ХIяжигIямар БяхIмудовичли. Гьанна наб ил хабар гьанбиркули ахIен. Белики илала урши Ильясли балули ургар, ил кьямла тарихличила. Ильяс набчил ца класслизив учIусири, рахли бетаалли илизи хьарбаэс пикририкIулра.
Илцадра давлачебси музей сунела хъулиб лебли биалра ХI.Изабакаров гIядатла дубурланван вегIиубли вашусири, сунезир сегъунтилра халаверхурдеш лерти ахIенри.
Кубачила ши чебаэс бякьунти хIур­матла гIяхIли дунъяла дурхъадеш чебаэсван илала музейлизи абицIутири, илини чеввикIибси экскурсоводливан шиличила, шантачила, Дагъистайчила, музейлизирти ваяхIличила хабурти дурутири. Илди хабурти гьачамалра тикрардирути ахIенри. Хабурти пикридарибти ахIенри, гьарли-марли детаурти сарри. Гьарил илини бурусилизиб се-биалра сагаси, сунени ахIи гIур чилилра хIебалуси пикри бирусири.
Илини гIяхIти гIяхIялдеш дарес балусири. Сунела юртлизи вакIибсилис илини бизити чяйра муридешунира, цIедешра гьаладирхьутири, илхIелира гьачамалра, сегъуналра багьа агарли, матъал, тяп гьарли-марти гьаб-убла дубурлантаниван гIяхIли кьабулбирутири. Илала музей чебаэсра бахъал адамти башутири, дурала улкназибадра бархли, журналистуни, баркьудила адамти, художникуни, гIя­датла туристуни. Лебилра бакIибтас ХIя­жи­гIямарла хъалибаргли кадурцути цагъунти шалати дяхI сарри. Музей чебаэс бакIибти хIурматла гIяхIлас илала савгъатра камхIебири, цIуба арцла тIулека, кулеха, хъябличи диршути мачни, урцIли савгъатдири, илхIелира чучи далдикести чердикIили. Илдигъунти баркьудлумачил илини лебилра гIярбукIанталара, дубурланталара багьа ахъбурцулри.
Гьайгьайрагу илгъуна хIякьи­кьатра халкьли, къуллукъла хIян­чи­зар­танира пикрихIебарили кахIелун. 2008-ибил дуслизиб, «Наслу» би­кIуси номинациялизиб, халкьла пагьму гьалабяхI арбикули узни багьандан, Изабакаровхъала хъалибарг «Россияла хъалибарг» бикIуси миллатла премияличи лайикьбикиб.
2011 ибил дуслизиб Россияла Президентла ХIукмуличил, изобразительное искусстволизир детаахъурти сархибдешуни багьандан, ХI.Изабакаровлис «РФ-ла урибси художник» ибси у бедиб.
2015 ибил дуслизиб, 85 дус виънила юбилейличил бархбасахъи, Мя­хIяч­къалализиб «ХIяжигIямарла дурсри» бикIуси сай-вегIти хIянчурбала выставка бетерхур. Выставкаличир гъайрулхъули ис­кус­стволизир рузуси Т.Петенинани буриб: «Лерилра илала гIям­ру нушаб дурсри ва гIибрат сари. Ил ка­раматдешличил сунела санигIятлис марли сай. 1947 ибил дусличивад вехIихьили гьанна бикайчи сунени дарибти 100-цад хIянчи гьаладихьили сай, ил­дазив ил хIемсурли узули, някьишлис гIямру харждирули сай».
2016 ибил дуслизиб ДР-ла культурала Министерст­воли, «Дагестанский аул» музей-заповедникли, «Эпоха» из­да­тельстволи «ХIяжигIямар Изабакаров. Юве­лир, ху­дожник, педагог» бикIуси худо­жественный альбом дураиб.
2018 ибил дусла апрельличив 87 дусла гIямруличив ХIяжигIямар Изабакаров итил дунъяличи арякьун. Сунечила шалати гьанбикуни, халкьла хIурмат-хатир, гIярбукIла устадеш ахъдуцес кабихьибси халаси, хIялалси бузери гIелар калахъун.
Илала уршбанира дудешла гIям­рула гьуни даим­барили саби. Гьай­гьайра, дусмала ва гIямрула гьалакдешлизиб хала дудешунала пагь­му илдани бетхIейхъахъу, дурхъати ус­тадеш, бузериличи диги чеалкIути нас­лубазирра даимдиубли сари.

Муъминат Хаттаева