Аслу-мина дурхъати

Даргантала культураличила гъайикIухIели, гьанхIедушес хIейрар ил миллатла хас­де­шуни мяхIкамди дихIнила шайчиб ду­ра­буркIуси хIянчиличила ва ил кья­ли­лизиб бузути адамтачила.
Лебтасалра ашкарливан, халаси кьадри лебси саби Дагъиста мезаначил дузути багьахънибала гIягIниахълумала. Илди сари: Даргала театр, дарган мезли­чил дурадулхъути республикала га­зе­таби-журналти, илдала лугIилизир — районтала газетабира, «Дагъистан» РГВК-лизибси дарган мезличил бузахъуси «Адамти ва замана» передачара. Гьайгьайрагу, гьандушибти масъулти ирзнилизи халаси пай кабирхьуси саби декIар-декIарти организациябанира. Камли ахIен­ти дарганти-ургаб илдигъунти организациябазиб бузутира. Нушала чеб­лара саби илдала бузериличила цар­хIил­тазира багьахъни.
Ил сабабли арбякьунси декабрь баз­личиб «Адамти ва замана» переда­ча балкьарахъути хIянчизартани дар­гантала рухIла гIевдухьлизи архIя дура­бер­кIибсири. Иличила бурес пикри са­би иш макьалализибра.
Иш яргализиб илдала бузерила архIя сабри Сагаси Вихърила ургала даражала школализи. ГIяхIлас школала къапула гьалаб дяхI шалали гьунибаиб директор Ч.Чупанов, илала заместительти, шила администрацияла бекI Н.МяхIяммадов, илала заместитель А.ХIясайниева, поэтуни ва журналистуни.
Балбуц бетурхуси, 300-цад адам кабурцуси школала актовый зал гарчли бицIилри. Ил байрамласун жагали балкьаахънира чебиулри: чебаъла ваяхIличил, школала гIямруличила бурути багьахънибачил, дурхIнала някъ­бани дарибти газетабачил. Илаб леб­­ри миллатла гIямзира. Хаслира чу­чи пикри битIикIулри жагати палтарли дегI­дарибти начурбани. Школала му­гIял­лимти-поэтуни ХIясайни ГIяп­паев­ла, Рустам Мур­тузагIялиевла ва ХIябиб ГIя­лиевла жу­зала выставкабира гьалади­хьилри. Вихъранти гIяхIлас бизити хуре­гуначил баршибси кьумурличилра гьу­нибаилри.
Балбуц жагали къелгIеббикуси мугIяллим ХIя­­сайни ГIяппаевли цалабикибтас саламла дугьби дурили гIергъи, школала директор Чупан Чупановлизи гъай бедиб. Сунела яргализиб, илини бал­­буц жагабарибти гIяхIлас баркалла багьахъур ва къантI-къантIли школа­ла тарихличила буриб. Илкьяйдали шко­­лала директорли ши ва школа маш­­гьурдарибти, бусягIятла замана саби-ургаб агарти мугIяллимтала умира гьандушиб. ИшбархIила школала гIям­­руличила гъайикIули, илини бузери­ли­зиб декIарбухъунтачила буресра хъум­хIер­тур. Ч.Чупановли даргала передача бузахъуси, Дагъиста халкьла поэт Аминат ГIябдулманаповас уркIи-уркIилабад баркалла багьахъур школаличил цIацIали бархбасуни дузахънилис ва гьархIели илала далдуцуназир жигарла бутIакьяндеш дирнилис.


КIинайс ХIясайни ГIяппаевли хIя­дур­­барибти 6-7-ибти классунала бу­чIан­тани Вихърила шилис багъишла­да­рибти сунела поэмала бутIни ур­кIи­личир делчIахъун. Лебилра бу­тIа­кьян­чиби гьар-урла миллатла палтарли бегIбиублири. Заллизи кабиибтас дигесили бетаур бегIлара виштIаси бутIакьянчи, 3-ибил классла учIан Кьурбан МяхIяммадовли белчIунси ХIясайни ГIяппаевла «Даим дурхIначи хIерти» бикIуси назмула ца бутIа. Илини, дявила палтарличил вегIиубли, жагали саркъахъили назму белчIун. Гьайгьайрагу, вяхли дяхъибти хъутрала кахIедурхути тIамрани ил гIевуцни иргъахъулри.
Назмуртала дурарад, гьанбушибси поэмализирад касибти дугьби хIясибли далуйтира зайдухъун. Далуйти жагали делчIун даргала машгьурси далайчи ГIяйшат ХIяпизовани ва ил школализир ру­чIули калунси ПатIимат Кьурбановани. Хаслира лебтасалра гIяхIбизур Хунчаназ Чупановани белчIунси ХIясайни ГIяп­паевли белчIунси «Дила ахIерси Вихъри» бикIуси далай.
Балбуцла ахирличиб гъай бедиб Да­гъиста халкьла поэт, халкьани-ургарти, пачалихъла ва республикала гIяхI­цад шабагъатуначи лайикьрикибси Аминат ГIябдулманаповази. Илини балбуц дураберкIибтас баркалла багьахъур, илдигъунти далдуцунани биштIатазир дарган мезличи иштяхI-кьасани имцIади­рахъ­ниличила аргъахъиб. Сари рузуси, дурхIнас хасбарибси «Лачин» журнал гьар дус къулбасбирнилисра вихърантас илини баркалла багьахъур. Илкьяйдали илини гьанбушиб школализиб сунела сипталичибли Сирияла машгьурси поэт Ибрагьим Истамбуриличил гьунибаъни бетерхниличилара. Ил Р.ХIямзатовла ва сунела назмурти гIяраб мезличи шурдалтнилизив ибкьли узниличила буриб.
Балбуц таманбиубхIели, Аминат ГIяб­дулманаповани вихърантачил ихтилатунира дурадеркIиб.
Цаибси ихтилат сабри школала директор Чупан Чупановличил. Илини шко­лала тарихличила, иларти шуртI­ра­чила, бузерилизир диахъубти сархибдешуначила гьанбушиб: «Дахадаевла районна Вихърила шилизиб бегI гьалаб динна ахIенси пачалихъла школа 1923-1924-ибил белчIудила дуслизиб абхьибсири. 1928 ибил дусличи бикайчи илаб гIярабла графика пайдалабирусири, ил дусличибад 1938 ибил дусличи бикайчи – латинна алфавит бузахъусири. Ил дуслизиб зяхIматчибала тилади хIясибли, урусла алфавит хьулчили буцили, даргала алфавит акIахъубсири.
Цаибти школаби вегIдешла хъулразир дирутири. 1930 ибил дуслизиб бехIбихьудла школа абхьибсири, сунезибра авал классра авал мугIяллимра лебти. 1939-1940-ибти дусмазиб ил верхIел классла школаличи шурбатурсири, 1957-1958-ибти дусмазиб – гехIел классла школаличи. 1970 ибил дусличи бикайчи школала хъалч шиферли кIапIбарибси ахIенри. Илди дусмазиб декIар-декIарти дурсрала мугIяллимтира биути ахIенри, хаслира – урус мезла ва математикала.
1968 ибил дуслизиб шанти диркьаличи гечбирес бехIбихьибтири. Гьа­ла-гьала сагаси шилизибси школа вегI­дешла юртаназиб мерлабарибсири. 70 ибти дусмазиб ца дерхIла, урцуйзибад барибси школа бузесаибсири. Ил школализиб бучIутири 90 ибти дусмачи бикайчи. БусягIятла замана биалли, кIел юртлизибад цалабикибси: ца кIел дерхIла, итил – хIябал дерхIла – 700 дур­хIя бучIа­хъес имканбикIуси школа леб.
ИшбархIи биалли, школализир дурхI­­нас хIяжатти лерилра шуртIри акIа­хъубли лер. Ну 31 дус школала директорли узулра. Школализибти бахъалгъунти мугIяллимти чебяхIси категорияла саби. Школала белчIудилизир ва спортлизир гIяхIцад сархибдешунира лер. Нушала мугIяллимтани районна, республикала кьадрила декIар-декIарти конкурсуназир гьаларти мерани дурцули сари. БелчIудилизиб гьалабяхI арбякьунти бучIантанира школала сархибдешуни имцIадикIахъули сари. Сабухъчебси хIянчи дурабуркIути нушала мугIяллимти-поэтуни ХI.ГIяппаевли ва Р.МуртузагIялиевли хIядурбарибти дурхIнани халкьани-ургабси «МалхIям­си девли рухI чериргъахъу» бикIуси конкурсличир гьар дусра-сера гьаларти мерани дурцу. Буралли, школала лебилра мугIяллимти гапличи лайикьти саби».


Ихтилатла гIергъи, гIяхIли дарган мезла ва литературала кабинетлизи абацIиб. Илар илдас дарган мезла мугIяллим Зугьра ГIялиева гьунираиб. Аминат ГIябдулманаповани илизи дарган мез руркънила шайчир сегъунти къияндешуни алкIулил, дурхIнала илди дагьес иштяхI лебал хьархъардяхъиб.
«Гьайгьайрагу, ишбархIи дарган мез руркънила шайчир гIяхIцад къияндешуни лер, — бурули сари мугIяллимли. – Дарган мезла жузи хIедиънили яра илди бекIлил агнилира масъулти ал­кIа­хъу­­ли дирар. Гьаннала дурхIнани неш­ла мез дебали къиянни далули сари яра илдас бекIлил гъайбикIес дигули ахIен. Илдигъунти дурхIначил узесра къиян­булхъули бирар. Амма леб дарган мез далнилизиб гIяхIти хIясилтачил де­кIар­булхъутира, илдани чула багьудлуми олимпиадабачир, декIар-декIарти кон­курсуначир чедиахъули сари. Илис бикь­ридеш дирули сари ишбархIила бал­буцлира. Гьайгьайрагу, нуша гьа­тIи­рал­ра халати сархибдешуначи хIер­ли­ра.
Ишаб гьанхIебушес хIерирус, нушала мугIяллимтанира бахъал даргантала бутIакьяндешличил дурабуркIуси (тотальный) диктантличирра «авла» ва «шула» кьиматуни кайсули сари».
Школализир гьунибаъниби, ихтилатуни тамандиубли гIергъи, гIяхIлани ши­ла администрациялизира архIя ду­ра­беркIиб. Шила бекI Н.Мя­хIям­ма­дов­личила А.ГIяб­дул­манаповани бегI гьа­лаб ахIенри бакьибси или буриб: или­чила хабурти илини чумра мерличир аргъилри ва рахъхIи иличил къаршиикес хьулрикIулри. Дагъиста халкьла поэтлис шила бекI Набигуллагь МяхIяммадов ва илала заместитель Аймисей ХIясайниева уркIи гьаргли гьунибаиб. Илдачилси ихтилатлизибад А.ГIябдулманаповани Вихърила шила даража районна цархIилти шими-ургаб бегIлара ункъли биъниличила аргъахъиб. Шила бекIли гьар дусра-сера пачалихъла программализир бутIакьяндеш дирули, адамтала гIямру гIяхIдухъахъести имканти далдурцули сай. Илдала кумекличил шила бекIлидиубти кьакьурби къирли дуцили, къулайси агиличи дикахъили, адамти хутIличил гIеббуцили саби.
БелкI ахирличи биркахъули бурес ди­гахъаси: нешла мезличи гарчли дигили бицIибти адамти сабливан, гьаннала гIер­гъира ил шайчирти сархибдешуни им­цIадикIахъули калаб, хIурматла вихъранти!

Нушала корр.