Школализир — сагадешуни
БахъхIи агарли сагаси белчIудила дус бехIбирхьуси саби. Сагаси белчIудила дус ибси цацабехIтани хIебалули биалли, гьанбуршулра — 2026-2027-ибти дусмази кабурхуси саби ва сентябрьла цаличиб бехIбирхьуси саби ил. Адамти бурсибиубли саби гьар дус нушала хIукуматли сегъунти-диалра сагадешуни пикридирниличи. ЦацабехIти бегIтала урехи алкIули саби се бетарарал ишдус. БегIлара мягIничебси масъала саби дурхIни школализи хIядурбарес багьандан харжани даргес. Дарсдешуначила гъай даимдаралли, илди дахъал сари ва цацадехIтачила иш макьалализиб гьанбушес дигулра.
Цаибси сагадеш яра барсдеш, чис секьяйда дигулил ил аргъес. Ил бархбасунси саби школализивси дурхIяла низам-кьяйдаличил (дисциплина). Гьалаб учительлис сунела сунени ирзес хIяжатлири школала учIанна баркьудила шайчирти аги-кьяйда. Нушала школализиб бирар къиянти дурхIни, ибси хIебирути, зигарбикIути, жалбирхъути ва чула баркьудлумачил дурсри дирахъес диргалабулхъути. Гьарил учитель илдигъунти дурхIначил бекIвирули хIейрар. Вайбаркьчили учительла хIурмат беткахъахъес, сай «гъабза» виъни чебаахъес къайгъилизив вирар. Гьанна ил шайчиб барес хIяжатси протокол акIахъубли саби ва лебилра учительти ил хIясибли вяшбикIес хIяжатли саби.
Цаибилгъуна, учительли гьаланачи учIаннизи дарсличиб илала баркьуди балхIебикибси биъни гIеббурес (замечание) аргъахъес хIяжатси саби. Рахли илхIелира школала учIан багьлахIейрули виалли, низам-кьяйдала хIекьлизив узуси хIянчизар живарес хIяжатли саби. Нушала школализиб илди, имцIаливан, директорла бяркъла шайчибти кумекчиби яра завучуни саби. ЦацадехIти школабазиб психологуни лебти саби. Илгъуна хIянчизарли дурхIя сунечил аркуси сай ва ихтилат дурабуркIуси саби илала баркьудила сабаб баргес багьандан. ЦацабехIтала хъулир, хъалибарглизир сабабти диэс асубирар, бирар школаличиб багьанара. Ихтилатла гIергъи, школала администрацияли яра дурхIя дарсличи чарвиру, яра заманалис дурсрачивад акьувалтуси сай. Бетаурси анцIбукьличила учIанна бегIтази балахъуси саби.
ХIял-тIабигIятлис
(поведение) кьимат
2026 ибил дусла сентябрьла цаличибад нушала улкализиб сагали учIес вехIихьибсила тIабигIятлис кьимат кабалта. ХIялумцIлализир бутIакьяндеш диру Россияла лерилра мер-мусали. Гьарил регионнизирад вецIал школа декIардиру. Поведениелис кьимат кабалтухIели пикрилизи кайсу учIанни школализирти тяхIяр-кьяйда дузахъни, цархIилти бучIантачилси бархбас, сунела даража, багьудилизирти гьунарти, ва школализир дурадуркIути далдуцуначир бутIакьяндеш дирни.
Дила пикрили, чедирти лишанти чедетаахъили гьаргхIедараслира хIушани илдала мягIна аргъилрая. ДурхIя гьар шайчивад хIядурсили виэс ва школала гIямрулизир жигарла бутIакьяндеш дирусили виэс хIяжатси сай гIяхIси кьимат сархес багьандан.
Ириъ ил сагадеш Россияла верхIел регионнизиб дураберкIибсири: Новгородла, Тулала, Ярославльла, Ленинградла областуназиб ва Луганскла, Чечняла, Мордовияла республикабазиб. Чумал журала кьимат кабалтни хIербарибсири. Гьанна тIашбизурли саби хIябал журала кабизличиб: пергерси, асубируси ва асухIебируси (образцовое, допустимое, недопустимое).
Дурсразир дарсдешуни
Обществознание. Россияла школабазиб 9-11-ибти классуназиб обществознаниела предмет сагаси программа хIясибли бучIа. Россияла багьудила Министерстволи балахъуливан, ил предметлис ца журала учебникуни хIядурдарили сари. 11 ибил класслизиб бучIути дурхIни сагаси программа хIясибли лябкьуси дус, 2027 ибил дусла сентябрьла цаличибад бехIбирхьур. Сагаси программализиб обществознаниела предметла тарихличил, литератураличил ва географияличил бархбас имцIабиру. БучIантани пачалихъла кабизла, экономикала, низам-кьяйдала (право) ва культурала хьулчни дучIа. Илкьяйдали хIердиру жамигIятлизир кадиркути баркьудлуми ва адамла жавабкардеш низам-кьяйдала ва жамигIятла гьалар. 2025 ибил дуслизиб обществознаниела дарс 6-7-ибти классуназибад убкасибсири. Ишдус ил убкайсу 8-ибти классуназибад. ЧIянкIли 9-11-ибти классуназиб балта. 9-10-ибти классуназиб ил дарс жумягIлизиб ца сягIят бирар. 11 ибти классуназиб жумягIлизир кIел сягIят.
Тарих. Обществознаниелизирад акьудатурти дурсри тарихлис дедили дирар. 5-7-ибти классуназир имцIадарили дирар «Нушала мер-мусала тарих» дикIути дурсри. Дурсрала бухIнабуцла (тема) гьаб-гIергъидеш учительтази дарсдирахъес къадагъабарили бирар. Россияла тарихличи пикри имцIабарили бирар. Мисаллис, 8-ибил класслизиб 68 сягIят Россияла тарихлис хасдарили дирар, 34 сягIят дунъяла тарихлис.
Сагати дурсри
ДакIудирар школабазир сагати дурсрира. Цаибил «Россияла рухIлашалси ва адаблашалси культура» ва гIярабла мезла дарс. «Основы безопасности и защиты Родины» бикIуси дарс кIел сагати дарсличи буртIу — «Дявила хIядурдеш» ва «Безопасность жизнедеятельности».
ГIярабла мезла дарс иш гьакIлис лебтасалра хIяжатсили бируси ахIен. Ил багьла-багьлали кIиибси дурала пачалихъла мезли школабазиб бучIахъес пикрибарили саби. Иличила Россияла багьудила министр С.Кравцовли. «Духовна-нравственная культура России» бикIуси дарсличиб селичила пикри бяхIчииусил улизибад багьесли саби. БегIтас багьес хIяжатси — ил дарс лебтасалра хIяжатси саби ва ил цархIил дарсличил барсбарес яра дурхIни хIебашес ихтияр агара.
2026 ибил дусла сентябрьла цаличибад 5-7-ибти классуназиб дурала пачалихъла мезлис хасдарибти дурсрала сягIятуни камдарили дирар. Гьалар 510 сягIят лерти диалри, ишдус илдала лугIи 408 сягIятличи камдиру. 8-9-ибти классуназир илдала лугIи гьалабла кьяйдали балта.
Сагаси дарс «Россия — мои горизонты» иш дусличибад Россияла лерилра мер-мусаличиб бучIахъа. Ил 2023 ибил дуслизиб дакIубиубсири ва дурсрала дураб бучIахъусири. Ил дарсличиб дурхIнази Россияла гьабкья предприятиебачила, промышленностьла кьялиличила, Россияла мер-мусаличир хIяжатти санигIятуначила балахъуси саби.
Дарсдешуни дахъал сари. Илдачила вахъхIи гъайикIес вирар. Ил шайчиб ихтилатбаресра пикрибирехIе чидил-биалра районна багьудила управлениела хIянчизарличил ва школала директорличил. МягIничебсири, дила пикрили, илдани нушала дурхIнала багьуди имцIабараллири. ГIергъити дусмазиб дигалли учительтачиб, дигалли бучIантачиб халаси гуж саби. Гьар дус дарсдирути программаби, жузи, сагадешуни. Илдачи бурсивиэс замана кавлули ахIен. ГIуррара дарсдешуни. Камси алапа, дахъал харжани, чебаъла ваяхI ва дахъал цархIилти нукьсандешуни лер нушала школабазир. Илди масъулти арзес имканбакIалри, дебали гIяхIси бири.