Дагъистан — хIушанира балуливан, Россиялизибцун ахIи лебилра дунъяличибра дахъал миллатунар регион саби. Республикализир лер 30-йчирра имцIали миллатунала мез: кIарахъала, даргала, къумукъунала, лезгибала, булугунала, табасаранна, агъулла ва цархIилтира. Даршдусмикад мезли гъайцун ахIенри дузахъути, республикала ургабси бархбас ва культура дебали уржахъулри. Амма ишбархIила манзиллизиб культурала рухIла давла сагаси тIалабличил – лугIурбала манзилличи къячбиркули саби.
Мез хIердиэс хIяжатли сари кабиркуси манзилличи хъарахъили
Чиди-дигара миллатла диаб мез илди калахъес вирути ахIен жузазирцун ва далдуцуначирцун диалли. Гьаннала манзил биалли, мез хIяжатли сари лерилра социальный сетаназир, видеобазир, далуйтазир, подкастуназир ва чинар-дигара зайдикIахъес. Жагьилтани чула хала дудешунала ва хала нешанала мез ахIенну кьабулхIедирути, илдани мез дучIахънила балхIебиркуси тяхIяр саби кьабулхIебируси.
Нешла мезличил бузахъуси «контент»- бекIлибиубси ганз саби.
Неш дигахъусилис илини нушази бегI гьалар дагьахъурти мезра дигахъес хIяжатси саби. Илди хIедалули гIергъи, вегI дубурлан сайра ва дарган сайра викIес вируси ахIен. БегI гьалабси яргализиб бегIлара вегIлис гъамтили детаурти черяхIти дарган мез дагьес хIяжатси саби гьарил дурхIялис. ВиштIахIели хIедагьалли, гIур илди дяркъес къиянбулхъули бирар.
Пикриухъалли, илцадра пагьмучебти ва чебяхIти даргала поэтунани делкIунти назмурти, писательтани, халаси къиян кабихьили, цаладяхъибти жузи, журналистунани дурайути газетаби, журналти делчIес хIейрули гIергъи, культурализивра левгIев пасихIкартани нешла мезли делкIунти произведениеби дунъяла чидил мезличи шурдаталлира, дарган мезличилван жагали ва гьайбатли зайхIедикIар.
Нешла мез гьала-гьала хъалибарглизир дяркъяхъес хIяжатти сари. Илди гIур ункъли дяркъес вирар школализир ва даргантачи дугьавилзухIели. БегIти къайгъилизи хIебикалли, чула дурхIнази дарган мез дагьахъес багьандан, цархIилтасра илди урхIла дурхIнази руркъяхъес хIяжатагартили детарар. Школабазир дахъ камдарилигу нешла мезлис хасдарибти сягIятуни. Ил секIайра мез руркънилис халаси зарал бирахъули саби.
Аги ишкьяйда калалли, нешла мез деткайхънила урехи алкIули саби. БегIтицунра ахIи, биштIатази хала нешанира хала дудешунира урус мезлигу гъайбикIути. ИлхIелира дарган мезличил гъудурмай детаахъурти урус мезличил гъайбикIнили дурхIни илдачиб дукаркIути анцIбукьунира къаршидиркули дирар.
МугIяллимтанира илцад къайгъни дакIудирули ахIен, дила пикрили, нешла мез чедетаахъили дурхIнази дяркъяхъес багьандан. Чула хъулиб чула дурхIначил ва илдала баркьибтачил урус мезли гъайбикIути илдас цархIилтала авара бирару?
Сеннира нешла мез руркънила аги илкьяйдали авараагарли батес асухIебирар. БегI гьалабси яргализиб нушала республикала руководство къайгъилизи бикес хIяжатси саби. ИлхIели цархIилти учреждениебира организациябира илдала буйрухъ таманбарес кьаслизи кабилзан. Улкалира илди гьарил адамлис мез мяхIкамдирнила баркьудилизи вегIлара пай кабихьес дигахъу.
ГIергъиси замана чяхI-забла къири чедиберхурли арши палакатбарибсигъуна аги сабигу миллатунала мезаначил кабикибси. Урус мезла «дягI» чедиберхурли, илди хIярп-хIярпли тIутIукадирахъулигу!
Урус мез ункъли дални лебгIеб гIяхIси секIал саби, илди далнилизибадли гIяхIдеш ахIи, сегъуналра зарал лебси ахIен. Илдачи вегIла мез дарсдарни такьсирличил цугси баркьудигу. Нешла мез хIедалнили нушала хала бегIтала тарих хъумуртахъу, культура мискинбирахъу.
Нушала даргала шимазиб акIубти ва шигIрула давлали адамтала уркIби ясирдурцути бетуцуни-гIядатуни деткайхъахъутив, мез руркъес азгъинвиъни багьандан! Юх, илгъуна кахси хатIа барахъес асухIебирар нушала чеалкIуси наслулизи!
Поэтуни, журналистуни, мезлизиб бузути гIялимти, мугIяллимти ва гIядатла адамти цабиубли, вегIла нешла мез руркъес хIяжатли сари. Нушаб илди кьацIван хIяжатти диъниличила сеннира хъумартес асухIебирар.
Нешла мез мяхIкамдирнилизир ва калахънилизир, хаслира ишбархIила манзил, лугIурбала технологияби ункъли гьаладяхI дашухIели бегIла гьалар ахъдуцес гIягIнили сари ишдигъунти масъулти:
1. Хъалибаргличирад дехIдихьес
*Нешла мезличил гьар бархIи гъайдикIес чинар-дигара ва мурт-дигара биаб.
2. ХIукуматла ва миллатла даражаличиб гIеббурцни
*Лерил нешла мезличил дуракайути газетаби, жузи, журналти имцIадикIахъес ва илди дучнIиличи чекадизес.
*Ил шайчир конкурсуни дурадуркIес ва мез гьаладяхI дашахъес пай кабирхьути автортас грантуни дедлугес
*Халкьла мухIлила пагьму ва архивти лугIурбала тIалабуначи шурдалтни
*Интернет-тилмажуни (переводчикуни) ва нейросетани ункъдарес
*Библиотекаби сагати нешла мезличил дурадулхъути жузачил чедирцIахъес.
*Школабазир авал сягIятла нешла мез дучIни чарбарес чедирти классуназир.
*Лерилра даргала шимазир писательтачилти, поэтуначилти, далайчибачилти гьунибаъниби имцIали дурадуркIес.
*ДурхIнази миллатла гIядатуни нешла мезличил руркъяхъес. 10-11-ибти классуназиб Дагъиста литература руркъяхъес.
*Школабазир ва культурала КIялгIназир жура-журала творчестволашалти шадлихъуни, далдуцуни творческий вечерти, викторинаби, конкурсуни, хIязани (масала: «Элиас»-дебали иштяхIдухъеси саби) олимпиадаби дурадуркIес.
3. Урехи ва урези убкасес
*бахъалгъунти хатIадиркехIе или гъайбикIули ахIен, илкьяйда биэс асубируси ахIен.
4. Нешла мез лугIурбала тIабигIятлизи ардухес
*Социальный сетаназир блог, подкастуни, чатани дузахъес
*КъантIти видеоби ва суратуни дарган мезличи шурдатурли гьаладирхьес
*Передачабачи, видеобачи дарган мезличи шурдатурли субтитры дедлугес
5. ДурхIнас нешла мез руркъяхъес тамашадизести тяхIяр-кьяйда акIахъес
*Нешла мезличил дурхIнас хасдарибти передачаби ва мультфильмаби шурдатес ва нешла мезличил Интернет-сайт акIахъес.
*Онлайн-курсани
*Мобильный приложениеби яра илдигъунти словарьти
6. БегIлара бекIлибиубсигъуна, нешла мезличил дуги-хIери бузуси телевизионный канал акIахъни.
Дила пикрили, илди лерилра баркьудлуми нушани ишбархIи нешла мез хIедебкIахъес багьандан бируси хIяракатлизи кабирхьуси пай сарливан, бегIлара камти сари. Мез детахъибхIели саби миллатра беткайхъуси. Ил шайчир сецад-дигара мисалти кес вирар. Нушала гIямрулизиб биубси ца анцIбукь — убыхунала миллат беткахъни.
Мезанала челябкьла — арбякьунсилизиб ахIен, ил ашкарси саби нушани гьаннала замана ункъли кабизахънилизиб.
Рабадан БяхIяммадов

