Хизри Юсупов акIубси сай 1956 ибил дусла августла вецI­ну кIираличив, Дагъиста халкьла някъ­ла устадешла центрли сабси Да­­хадаевла районна Хъярбукла ши­ли­­зив. Ил школализи вашусири 1970 иб­ти дусмазив, итхIели лебилрара-сера жагьилтани маш­гьурси даргала писатель ГIяхI­­­мадхан Абу-Бакарла, поэт Рашид Ра­­­шидовла жузи дучIутири. Хизри жу­зи, литература дигахъухIели, сунела пагь­му­ра гьаргбирес вехIихьиб. Ил поэт ва писатель сайливан халкьли вагьур. Иш­­бархIи ил, гIялим филологцун ахIен, наз­муртала, хабуртала, пьесабала 14 жуз дуракаибси, Россияла писательтала Союзла членра сай. Ишди бурхIназиб ду­ра­­каибси жузлизи хIябал пьеса кадер­ха­­хъурли сари, илди пьесаби Хизрини гьа­­ларван сунела архивлизир даргили сай.
Иличи халаси асар барили са­би ГIяхI­мадхан Абу-Ба­кар­ли­чилти гьунибаънибани, ми­­цIир­ли левал­хIе­лира, иш­бар­хIира ила­ла халаси хIур­мат бирули сай, илала пагьмулис, дахъал бел­кIанас, халаси хIян­чилис, урхI­­ме­шу­ахIенси про­залис икрам­бирули сай. Хизри Юсу­пов гъамли тяниш­сири Су­­лай­бан Рабадановличил, Мя­­­хIям­­мад-Расулличил, ГIябдул­лагь ВяхIи­дов­личил, бахъал цар­хIи­л­­­­тачилра.
Илис сунела халкьла, Хъярбукла фольклор гIяхI­билзусири ва ил бурчусири.
Хизрини 1983 ибил дуслизиб ДГУ-ла урусла ва Да­гъиста мезанала факультетлизиб белчIуди хъараахъур, санигIят хIясибли филолог ветаур.
Ил сунела шила тарих, этнография руркъес ве­хIихьиб, сунела зилан ва кьариган МутIаллим Му­тIал­лимовличил варх (илинира ДГУ-ла филологияла факультет белчIунсири) халатачира биштIатачира сунела тухумтачи ваиб, илдази чули далути лерилра баянти дурахъес. Илдани халаси хIянчи бариб жузлизи кадерхахъурти баянти дурчули. ИтхIели илгъуна хIянчила кьадри-кьимат нушани балуси ахIенри. Жагьти гIялимти Му­тIал­лимра Хизрира итхIели чи­лилра гIеббурцути ахIенри, илдани чули, хIярп-хIярпли дучиб (чи­наралра агарти) чула шила та­рихла ва культурала баянти. Илкьяйдали, илдани чула шиличила баянти даргес багьандан, МикIхIила, МухIела, Усишала, Ахъушала, МемухIела, цар­хIил­тира халатигъунти дарга­ла ши­­мази архIяби дурадер­кIиб­ти­ри.
ХIянчила ахирличиб, камси заманала бухIнаб, гьаб-уб агарсигъуна жуз акIахъуб. Ил жуз, гъай агарли, жагьти сип­та­картала гIилмулизибси игитси бузерилизи халбарес вирар. ГIергъити дусмала, Дагъиста край руркъуси та­рихла-этнографияла литературализиб, иличил цугбуцеси цархIил илгъуна жуз агара. 1990 ибти дусмала ургаб илди­гъунати журала жузазиб ил цаибтала къя­яназиб дурабухъунсири. ИтхIели ком­пьютерти лерти ахIенри, лерилра архивтазирад касибти баянти гIядатла тетрадунази лукIутири. Касибти суратунала мерличир жузлизи машгьурси художник, хъярбукан Хасбулат Юсуповла суратуни кадерхахъурли сари. Жагьти хIялумцIантала гъира пикрилизи кайсули, тухумти ахIентанира, илдас бахъли кумекбирусири. Ил багьандан саби жуз халаси бухIнабуцличилси бетаурси.
Сецад къиян кабихьиба илдани жуз дуракаэс багьандан арц дучес? Илди гьарил хIяким дарганничи тиладиличил дугьабилзутири. Тиладилис жавабти декIар-декIартири. Амма Хизри ишбархIира баркалла викIули сай, лебтасалра, халали ахIенси кумекбарибтасра. 90 ибти дусми дебали дархибтири, экономикализиб ибкьси аги кабизурсири. Илини ункъли балули сай, илдала кумекличибли, ва сунела чекайзурдешличибли бетаурси биъни жуз дуракаэс. Сецад лера чула юртаназирти кьасурбачи кадихьили, делкIи, дуракаэс кумек баргес хIебиубли калунти жузи? Нуни Хизризи тиладибирулра, жуз кIинайсра дуракаахъес, цаибил жуз лугIурбала технологиялизи буцахъес, Хъярбукла школала бучIанти, лебилра шанти, Дагъиста культура руркъути гIялимти гьамадли иличил пайдалабикIахъес багьандан, илдази «жявлил ардякьунти дусмала» анцIбукьуни гьандиркахъес.
Сагали дуракайуси жузлизиб секьяйда жуз акIуб­сирил бучIантази хасли бурес чебиркур. Иличила багьес гIягIнили саби Дагъиста педагогунас. Сецад лера Дагъиста тарихлизир баянти гьанналис хIедалути шими. Хъалибаргла, вегIла ванзала тарих гьарил школализир руркъес, илдала мисалличиб дурхIнас бяркъ бедлугес, чедирти классунала бучIанти хIялумцIлабази ихъахъес чебиркур. Нушала ванзала гьарил ши селичил-биалра машгьурси саби. Ил машгьурдеш мезлизиб, культурализиб, экономикализибра бархли дакIу­би­рули саби. Илгъуна хIякьикьат сабурличил баргес, да­кIубарес, бяркъес, край рур­къути «гIямзурбазиб» че­ба­ахъес гIягIнили саби. ХIейгеси биалра ишбархIи шко­лала му­гIял­лимтала ил шайчибси бузери чебиули ахIен. Илгъуна манзил нушала пергерси Булач ХIяжиевличил барх шал­гIеббухъун или гьанбикесли саби.
Хизричила бурухIели Россияла ХIХ-ХХ-ибти даршдусмала хIисабла сияхIуни руркънилизи илини кабихьибси пайличила гьанхIебушес хIейрулра. Илдала декIар-декIарти уми лер (хъалибаргунала сияхIуни, шимала советунала хъалибаргунала сияхIуни, цархIилтира). Илди чузиб халаси багьа лебти, пергерти баянти сари, чулира экономикаличила, культураличила, устадешличила, халкьла яшавличила бурути. Дигесли саби, Хизрини илди баянтачила декIарли жуз дуракаили виъни.
Хизрира нура жявлил тяништира, гьанна 30 дус ил нуни валулра. Нуни тарихла гIилмула багьуди касира, 1990 ибти дусмазиб нушала крайла, акIубси шила тарихли дила пикри битIикIулри. Хизрини чула шиличила бабзси жуз дуракаъниличила багьурхIели, жуз бикахъес, илала авторличил тянишиэс хьуликIусири. Наб кьадарбиуб иличил экспедициябачи вашес, нушала халкьла культурала тамашала бяхIяначила ихтилатикIес. Нушаб даргес дигулри унзаличи, къапуличи, гIевдухьличи чедирхьути гьар-урла мегь. Халаси иш­тяхI­личил, тамашадирули нушани хIя­сибдирутири къапуличи диршути, ургарти даршдусмазир мегьла устнани дарибти мегь. Нушала районна архивла документуни, (сен-саррил илди республикала центральный архивлизир ахIи, районна архивлизир лерри) хIердирули халаси хIянчи барира. Дагъиста ва цархIилтира Кавказла гIялимтала этнографияла, археологияла белкIаназир, илдигъунти мегьличила нушани сегъунтилра баянти даргибти ахIенри.
ДаимбирехIе Хизрила биография. Университетлизиб бел­чIу­ди хъараахъурли гIергъи Хизри Къаякентла районна ДейбукIла гехIел дусла школализив урус мезла ва литературала учительли, Дахадаевла районна Урцакила гехIел дусла школала директорли, жагьилтас хасдарибти, радиолизирти дарган мезла передачабала корреспондентли ва редакторли «Дагъистан» ГТРК-лизив, «Вдохновение» бикIуси биштIаси предприятияла директорли, «Дарго» би­кIуси гIяхIбаркьла фондла пре­­зидентли, радиолизирти дарган мезла передачабала редак­тор­ли ва тилмажли, дарган мез­личил дурабулхъуси «Гьалмагъдеш» бикIуси литературала альманахла редакторли узули калун. Илди хIянчурбачив узули илини гIямрула 20 дус пагьмулис ва педагогла санигIятлис харждариб. Даргантала литературала гIямрулизир жигарла бутIакьяндеш дирухIели ил гIяхIси публицист ва поэт сайливан бахъли вагьур. Ил 1992 ибил дуслизив Россияла журналистунала Союзла член, 2009-ибил дуслизив Россияла писательтала Союзла член ветаур.
Гьарил адамличила, юлдашличила, варх узусиличила лукIухIели, илала бегIти чи-сабил, илдачил сегъунти бархбасуни лерал белкIес мер кавлули хIебирар. Хизри дебали сунела дудешличил валгунсири. Илала дудеш машгьурси мегьла ва къаркъала устацун ахIенри, ил дебали хIурматла гIялим, Хъярбукла мижитла имамра сайри. Шилизир къаршидиркути къиянти анцIбукьуни ирзухIели шанти мурталра иличи дугьабилзутири.
ЧебяхIси ВатIа дергъ та­ман­биуб­ли гIергъи, шилизиб сагали мижит абхьиб­хIели Хизрила дудешли мижитлизирти лерилра гIядатуни дузахъутири, цазаманализиб мегьла ва къаркъала ус­тала са­нигIятра бузахъусири. Тухумтачил, шантачил варх, сунени акIахъубли юртани лушантала бригада, хъалибарглис яшав тIалаббарес Средняя Азиялизи узес вашусири. Гьанна Хизрини мегьла устала санигIятлизиб се-биалра балули виалли, илди дудешли дагьахъурти, дедибти устадеш сари. Дудешли бурсиварибси сай ил бузери дигахъес, гIур гIилмулизив узухIели илис багаладиуб дудешли кадихьибти гIямрула дурсри. Илини мурталра дудешлис кумекбирусири, иличил варх яшав тIалаббарес узес арвашусири. Ил дудешла балуй някъ сайри. Гьаман гIямрулизир гьар се-секIал дархдаси дирар. Узес бурсидеш касес халаси замана хIяжатси саби. Хизри узес виштIахIейчивад бурсивиубсири. Мисаллис буралли, савли школализи укьес гьалав, Хизрини дудешла хъарбаркь таманбарес гIягIнисири, ве­цIал­цад урчила лутIи хIядурдарес, яра цар­хIил сегъуна-биалра мегьла ус­тала хIянчи барес хIяжатлири. Районнизиб илала дудешла халаси хIурмат леб­си­ри, илизи чус хIяжатдиркути дахъал гIягI­­ниахълуми дирахъутири. ИтхIели дахъал шимазир, халкьла яшавлизир урчи, хъярбукла устнани дарибти мирш-кьякь, цархIилтира гIягIниахълуми дуза­хъули лералтири.
Халаси асар барили сари Хизричи илала неш Аминатлира. Фольклорличи диги набчи нешличирад дакIибти сари, бурули сай Хизрини. Илини Хъярбукла фольклор ункъли балусири, халкь разибарес, масхара бурес уста сарри.
2006-ибил дусличивад Х.ГI.Юсупов РАН-на ХI.ЦIадасала уличилси Дагъиста гIилмула центр­лизибси мезла, ли­тературала, искусствола институт­ли­зив узес вехIихьиб. Гьаланачи гIил­му­ла хIянчизарли узули калун, гIур бекIливиубси гIилмула хIян­чизар ветаур, 2020-ибил дус­ли­чивад вехIихьили лексиколо­гияла, лексикографияла отделла заведующийли узули сай. Инс­ти­тутлизив узуси цаибил дуслизибал илини «Даргантала гIя­да­тунала поэзия: цархIилтачил бархси, декIарли аринси» би­кIуси гIилмуртала кан­дидатла хIянчи кабизахъур ва фи­лологияла гIилмуртала кандидат ветаур. ГIилмуртала канди­датла хIянчилизив узес ил 1990 ибти дусмазив вехIихьибсири. ГIур бархь­батурсири. Гьачам юл­дашуни къаршибикибхIели, бехI­бу­цибси хIян­чи та­ман­хIебарни балхIебикибси биъ­ни­ли­чила гьанбушиб, ил сагали хIян­чи­ли­зи ахъиб. Илини хIян­­чи гьалакли хъараахъур ва гIилмула хIян­­чи кабизахъур. ГIилмула учреждение­лизив, гIялимла даражаличи ахIейкили узес бетарули ахIенри. ИшбархIи ил сунела юлдашунас ва гIилмула хIян­­чилис бекI­деш дарибси профессор А.М.Ад­жиев­лис уркIи-уркIилавад баркалла ви­кIу­ли сай.
ГIядатли биубли гIялимтала хIянчи кьи­матлабируси доку­мент­лизи (характеристика) лу­кIуливан, институтлизив узули арбякьунси заманала ухIнав илини дахъал халкьани-ургарти, Россияла, нушала регионнизирти гIялимтала гьунибаънибазир бутIакьяндеш дариб. Ил 12 гIилмула хIянчила редактор сай, гIилмула хIянчурби кадерхахъурси 10 жуз (сборник) сунени цаладяхъили сай, илдала лугIилизир сари сунени бекIдеш дирухIели лексикологияла, лек­сикографияла отделлизир хIя­дур­дарибти шел жузра.
Институтлизиб илала сархибдешуначила хъумуртули ахIен, лебтанилра ил сегъуна саял балули саби: ил са­нигIятлизив устадешчевси, гIил­му­­ли­зив дахъал шалубарси, гьа­рил бирусила мягIна мурхьли ба­­луси, дебали бузери дигуси сай.
Ил Россияла гIилмуртала Ака­­демияла ХIурматла Грамо­та­личил ­шабагъатлаварибси сай, Россияла багьудила ва гIил­мур­тала Министерст­во­­ла «Асилси бузериличил де­кIа­рухъ­ни» багьандан хIя­бъибил даражала медаль 2021 ибил дуслизиб касибси саби. 2024 ибил дуслизиб илис «ДР-ла гIилмула урибси хIя­ра­кат­чи» бикIуси хIурматла у бедиб.
БелкI гьарли-марсили бетаахъес ба­гьандан институтлизирти илала гIил­му­ла — хIялумцIути бяхIчибизуни гьандушес чебиркур: дарган мезла лексикология и лексикография; даргала фольклор бурчни ва хIялумцIни.
Х.ГI.Юсупов 180 гIилмула хIянчила автор сай. Илдазирад бекIлидиубти­гъун­ти гьандурше­хIе: «Дагъис­та халкьла пагьму»; «Хъярбу­канти: тарих, культура, гIя­да­ту­ни» М.МутIалимовличил барх); «Урус – дарган словарь»; «Шко­лала урус — дарган словарь; «Даргантала­ гIя­­датунала поэ­зия»; ­«Дахадаевла район та­рих ва гьаннала замана» (ав­тор­­тачил барх); «Край руркъни: гIил­­му­ла-методикала пособие» (А.Ж.Мя­хIям­мадовличил барх); «Дарган мезла ор­фографияла словарь» (Г.К.Кьур­ба­нов­личил барх); «Дарган — урус словарь ли­тературализир дузахъути дугьбала»; «Дахадаевла район тарих, са­ни­гIятуни, культура» (ав­тортачил барх); «Дарган – урус словарь»; «Урус – дарган словарь»; «Даргала лексикография ва литературала мезлизиб илала кьадри»; «Дарган мезла синонимтала словарь»; «Урус – дарган словарь»; «Дарганти: тарих, культура, гIядатуни». Илдала ургар Москвализир дуракаибти словарьтира лер.
ИшбархIила даргала литературализиб чеббикIибси мер бурцули саби Хизри Юсуповла поэзияли. Илини дуракаибти 15 назмуртала цалабяхъуназивад «Гьуни»; «ГIямрула някьиш»; «Дунъяла тIем»; «АвкIапIи»; «Далуйтала духем»; «Шала ва дяхIцIи»; «Вечность мгновения», урус мезли; «ЗурхIябла верхIел ранг»; «Цундешла агурби»; «Къара нарт»; «Даршал далай»; «Вер­хIел кIапIи»; «ГIямрула ганзухъуни»; «Далуйтала кьани»; «КахIедяхъибтазирад» белкIла игит даргала назмула уставан гьалаилзули сай. Илала назмуртазибси бекIлибиубси бяхIчибиз лирика ва философия сари. Адамла рухIла дунъя, илала челукьути ва бирхаудлуми, черяхIти пикрумас мардеш назмуртала бекIлидиубти бухIнабуцуназир даргес вирули сай.
Бархьдеш, чихъти адаб-хIяя, пагьму, ибкьси бузери чедиули сари белкIла игитли дуракаибти, мягIна хIясибли дахъал журала жузазир. «РухI жагьли диалли, адам жагьли сай», — бикIули бирар. Ил багьандан, ишбархIира Хизри Юсуповли жавабкардешличил, гьарли-марси дубурланна хIяланачил, дахъал журабарси пагьмуличил, челябкьлализи дигила, адамдешла, гIяхI­дешла, баракатла гумурби лушули сай.
Ахирлизиб хIебурес хIейрар, Хизрини къел­гIеб­би­куси, 2025 ибил дусла декабрьличиб бехIбихьили, 2026 ибил дусла майличиб хъараахъурси республикала терминтала ва орфографияла комиссияли барибси халаси хIянчиличила. Дарган мезлизиб бузути гIялимтани ункъли балуси саби дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйдала хьулчилизи, сарира (1950, 1962, 1970, 1978) ибти дусмазир кьабулдарибти, Сагид НухI­кьадиевич ГIябдуллаевли 1940 ибил дуслизир пик­ридарибти ва кадизахъурти тяхIяр-кьяйда кадихьибти диъниличила. Иш­ди бурхIназиб, къулайдарибти лукI­нила тяхIяр-кьяйда сагали кадилзахъухIели, сагаси гьалаб-гьалабси белкIла (проектла) хьулчилизи кабихьибсири профессор М-С.М.Мусаевли хIя­дурбарибси, гIилмуртала кан­дидат Х.ГI.Юсуповли редактироватьбарибси «Дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйда» («Свод орфографических правил даргинского языка») бикIуси гьалаб-гьалабси белкI (проект).
Даргантала комиссияла бузуси кьукьяли дарган мез лукIнила кьяйдурти гьамаддарниличи бяхIчиаибси халаси хIянчи дураберкIиб: Дарган мезла кьукьяли гьалаб-гьалабси белкIла 156 бутIа (пункт) хIер­дариб, дахъалгъунти сагаси тяхIярлизир кадизахъур, цацадехIти уркасиб; редакторли халаси хIянчи дура­бер­кIили гIергъи 110 параграфлизирад 36 параграф калун; цацадехIти лукIнила кьяйдурти дарсдариб; сагати тяхIяр-кьяйда кьабулдариб пунктуация бикIу­си бу­тIализир (Х.Юсуповли хIядур­да­рибти сари).
Лебилра хIянчи пикрилизи ка­сиб­хIели, даргала бузуси кьукьяли дарган мезла лукIни ункъбарнилизиб гьалабяхI ганз ка­цIиб. Сагали кьабулдарибти дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйда, ко­миссияли барибси халаси хIян­­чила хъарахъуд сари. Илизи комиссияли гьалади­хьиб­ти пикруми кадерхахъурли сари.
Дарган мезлизиб бузуси ко­миссияла лебилра члентас Х.Юсу­повли «Урус – дарган словарь», «Дарган мезла синонимтала словарь», «Дарганти: тарих, куль­тура, гIядатуни» бикIути жу­зи савгъатдариб. Илди жузи, бахъ­ли валуси, дарган багьадур, гIяхIбаркьла адам МяхIям­мад­расул Рабазанкьадиевич Юсу­пов­ла харжаначил дуракаибти сари.
Цазаманализиб халаси хIянчи барибсири жузи чус хасдарибтачи даахънилизиб, Х.ГI.Юсуповли даргала районтала багьудила управлениела вакилти сунечи жибарили, гьарил шилизибси школала библиотекабази кадихьахъес, илдази сунени дуракаибти жузи дедиб. 

Амирбек МяхIяммадов,
тарихла гIилмуртала доктор РАН-на ДФИЦ-ла бекIливиубси гIилмула хIянчизар