Даргала гъай аргъибси генерал
ГIярасайла генерал-майорли ва дявила инженерли, лингвистла диплом агарли, бегIлара гьалар дарган мез баяндариб ва дарган мезла грамматика, алфавит делкIун.
Ишдусла сентябрьла 1-личив дарган мезлис гIилмулашал аричебси мезла даража кабизахъурси – Пётр Карлович Услар акIубхIейчирад 210 дус дикиб.
Цалра санигIятлизи у хIебелкIунси
Барон Пётр Карлович Услар акIубси сай сентябрьла 1-личив (гьалабла стиль хIясибли августла 31-личив) 1816 ибил дуслизив Тверская губернияла Курово бикIуси кьамла ванзала мулкличив (имение).
Кьисматли илис дявила инженерла бузериличил дархдасунти гIямру хIядурдариб. Усларли Петербургла ХIябэсил гимназия, гIур БекIлибиубси инженерла училище хьараахъур. Амма багьудлумачи гьуцI дявила санигIятла дазурбазибцун калес хIебиуб: генштабла Академияла курсантли, Петербургла историко-филологический факультетла лекциябачи лехIирхъули калун, ва дурала пачалихъуназирти декIар-декIарти вузаназив учIули калун. Илини европейцунала, турканала ва персунала мез далутири.
1837 ибил дуслизив жагьилси эпсер Кавказла декIарси корпуслизи вархьибсири. 1839 ибил дуслизиб илини Югла шайчибси Дагъистайзи генерал Головинни дурабуркIуси экспедициялизир бутIакьяндешра дариб. ХIера, илкьяйдали сунени 20 дус багъишладируси мер-мусаличил тянишдеш бетаур.
Кавказлизиб къуллукъбарили гIергъи, ил Россиялизи чарухъун ва София Граббеличи хъайчикайиб. Амма илдала талихI кьантIсили уббухъун: 1843 ибил дуслизиб халалгъуна рурси Юлия ва хьунул хапли гIямрулизибад шалгIеббухъун. П.К.Услар сунела риштIал рурси Ниначил сунела мер-мусаличи гечиуб, ва 1850 ибил дус ил Кавказлизи даимлис чарухъун.
Эриваньна губернияла карталичибад – Кавказла тарихличи
П.К.Услар дугIли ахIенри чарухъунси: ил Эриваньна губерния дургъбала ва статистикалашал баянбарахъес командироватьварибсири. Ил хIянчили илис гIилмулизи гьуни абхьибсири. 1851 ибил дуслизив ил Императорла ГIярасайла географияла цалабяхъла Кавказла отделла 16 бекIлибиубти вакилтазивад цаибилли ветаур, сабира князь М. С. Воронцовла хIукму хIясибли акIахъубси, Кавказла отделениела гьарли-марти 16 вакил-ургав цаибилли ветаур.
1858 ибил дуслизиб П. Усларлис хасси хIянчи хъарбарибсири – Кавказла тарих белкIахъес. Ишаб илала челябкьлала кьисмат барсбарибси анцIбукь кабикиб. Крайла гьалабла тарихличила очеркла чевкад узухIели, ил ца пасихIси пикриличи вакIиб: халкьличила баянти кайсухIели бегIлара дирхалачебси хъарихъ – мез диъни. «Мез я пикридарес, я ялгъантили детаахъес хIейрар», —лукIулри гIялимли.
ХIера, илкьяйдали дявила инженер хасси лингвистла багьуди агарли, XIX ибил дардуслихъла бегIлара чIумаси кавказовед ветаур. Ил Западла-Кавказла мезанала хъалибарглизи кадурхути — чIиркIейла, убыхунала ва абхазунала мезаначил дубуртала мезани руркъес вехIихьиб. ХIера, ишав Усларли сай гIяхIси исследователь виъни чебаахъиб. КъантIси заманала ухIнав илини дунъяличир къиянти мезаназибадси ца — абхазунала мезла кабиз бяркъур, ва ил мезла азбука белкIун. 1861 ибил дуслизиб илала «Кавказла азбука» бикIуси жуз дурабухъун – сунезира белкI агарти мез кадерхахъурти.
Темир-Хан-Шурализибси гIямрула бекIлибиубси хIянчи
1863 ибил дуслизив Услар генерал-майорла уличи лайикьикиб ва Темир-Хан-Шурализив (гьаннала Буйнакъск) мерлавиуб. Ишав, Дагъиста областьла администрацияла центрлизив, Дагъиста мезани руркъес вехIихьиб.
Ил мез руркъес вехIихьибсири Дагъистайзиб бегIлара тIинтIдиубти — кIарахъала мезличивад. 1863 ибил дусла дуцIрум Усларли Гъуниблизир деркIиб. Илини ишкьяйда белкIунсири: «Ургабси Дагъиста дайлабси хасси мерличив, шимазиб хIербирути бахъал адамтачил ихтилатухъунра». ГIебшни ил Дербентлизи арякьунсири: «Дила гьундури даимдирули, гьарил мезлис сунечи хасси тилмаж варгира», — белкIун илини, Дербентлизи аркьухIели.
Усларла мез руркънила тяхIяр тамашаласири, сенахIенну ил кабинетлизив узуси ахIенри. Ил мез далути-ургав мицIирси ихтилатличив узусири, ва сунес кумеклис дубурланти бурцутири. «Мез дяркъес багьандан, илала азбука учибяхъес хIяжатси саби, ил шайчиб наб дубурлантани кумекбирули саби», — викIи ил. Илини бурни хIясибли, «ЧIянкIли мез далути, илдачил гъайбикIути адамти ахIенси, диванчибили биэс хIебирар чула мезличи хасти тIамри кадилзахъухIели» .
КIарахъала мезлис гIергъи илини булегила мез дяркъур. ГIур биалли, ярга дарган мезличибри.
«Хюркилинский язык» —гIилмулизир иргъути дарган мез
Дарган мез руркъухIели, илини ХIурхъила лугъат хьулчили кабихьибсири. Сунени сен ил лугъат чеббикIибсирилра илини ишкьяйда иргъахъусири: «Дарган мез руркъес вехIирхьус, сунелара лугъатуназирад бегIлара умути хIурхъан («ураклинский») мез сарти». Грамматикалис у бедлугухIелира П.К.Усларли Хюрклила (Сергокъалала районна ХIурхъила ши) шила у хьулчили буцибси саби. ХIера, илкьяйдали акIубси саби «Хюркилинский язык» бикIуси жуз.
1876 ибил дуслизиб Усларли дарган мезла грамматика хIядурбарибсири, 1892 ибил дуслизиб биалли илини хабардерхурси «Кавказла этнография. Языкознание» бикIуси гIилмуртала хIянчурбазиб (жузала серия) «Хюркилинский язык» ибси уличил типографиялизиб дураибсири.
Ил грамматикацун ахIенри — ил дунъяла гIилмулис гьаргдарибти арагIебли мез сарри. П.Усларли ил абхьайчи, дарган мезличила камти баянтицун сарри лерти. XIX ибил даршдуслихъла 60 ибти дусмазир П. К. Усларла хIянчила кумекличирли дарган мез гIилмулашал руркъес бехIбихьибтири.
Усларли кириллица хьулчили буцили, дарган мезла алфавит барибсири, сунезира латинна ва гуржила мезлизирадти чумал хIярп чедатурли. Илини ил алфавитлизир дарган мезлизир хIедузахъути урусла гIергъити хIурпри уркасиб: (ъ, ь, и, й, э, ю, я, ы), амма илдала мерличи илини дарган мезла тIамрала хасти хIурпри чедатур: j, h ва q.
Тамашаласи анцIбукьли бетаур, бара лингвистикала терминалогия руркъес бехIбихьибхIели, Усларли дарган мезла фонетикаличила баянти гьаладихьиб. Кьанниван, гIялимтани буриб: «Усларли акIахъубти азбукабазир имцIаливан тIамралашалси кабиз ункъли чебиахъули саби, ва илди гьаннала заманала гIилмула тIалабуначил цугти сари».
Букварьличи гьуни
П.К.Усларла гIилмула хIянчурби кIапIилизирцун кахIелун. 1911 ибил дуслизиб Тифлислизиб илала алфавит хьулчили буцили «Даргилла алипуне ва луҕисне жуж» (Дарган мезла азбука ва цаэсил бучIнила жуз) букварь дураибсири, сабира хюркилинский (хIурхъила) лугъатличил белкIунси.
КъантIли буралли, гIур ил алфавит илцад-декIар гьалабяхI архIебякьун. СенахIенну дарганти гIяжамличил лукIес ва бучIес даимбиуб. Амма ил азбука чIумаси хьулчили бетаур, сунечибра гьаннала замана бузахъуси алфавит тIашбатурси. 1928-1938-ибти дусмазиб латинтала алфавитличи шурбатнила манзил ахъили, 1038 ибил дуслизиб даргала алфавит кириллицаличи шурбухъун, тяп гIярасайла генералли кабизахъурсиличи.
Даргантас батурси хазна
П.К.Усларли сунела гIямрулизир Кавказла верхIел мезличил гIилмула хIянчурби делкIун. Илди сари – абахазияла, чечентала, кIарахъала, булугунала, даргала, лезгибала, табасарантала. Илини илдала грамматикацун ахIи, фольклорра (хабурти, далуйти, буралаби, багьираби) бучибсири, сарира чула мезличил калахъи.
Гьанна П.К.Услар акIубхIейчирад 210 дус дикили сари. Гьарли-марли, илини Кавказла халкьанала мез руркънилизир мурхьти къел гIелар датур. Илала умуси хIяяличилси ва Кавказла халкьанала мурхьти дигиличилси у гьаннара гIилмулизиб мицIирли лебал.