Бутран МуртазагIяли

Дубуртар Улкализиб хIер­би­рути дарганти-ургаб ха­бар­дерхурти гIялимти, иги­туни, тухтурти, спортсменти, динна ва по­литикала хIяракатчиби бахъал би­рутири. Гьайгьай, камли ахIен гьан­нара чула уми хIурматличил гьан­ду­шес­ти багьадурти. Илдачила чеал­кIу­­си наслула вакилтани хъу­мар­­тес­ра асухIебирар. БиштIа­хIей­чи­бад­ли ил­дигъунтачила баянти им­цIа­ли да­лу­цад, дубурланти гIулу­хъа­би ба­гьу­­­дичебти ва гьунар­чебти гIяхI­гъубз­­начи мешубикес ва илдала ми­сал­­личир санигIятуни чер­дикIес хьул­бикIар. Камли ахIенгу нушала дубур­та­зиб пагьмучебти жа­гьилти. Илди сегъунти багьадуртала гьуникад башес хIяжатлил хабарла ду­бур­лантачила илдас имцIали баянти гьа­ладирхьес хIяжатсира саби. Су­не­чи­ла дубурлантани дахъал тама­ша­ла хабурти дуруси пагьмучевси тухтур бут­ран МуртазагIяличила газета бу­чIан­тас белкI гьалабирхьехIе.
Ну акIубси Дахадаевла районна ДугIахъарла шилизибра гьести гIям­рула адамтани машгьурси тухтурли беб­кIала кьялшубазирадли рерцахъибси рурсиличила баянти дурули сари.
Нушала хала бегIти жагьти гIям­руличибхIели сирхIяла шимазибти урш­би-рурсби дубурличи шадибгьуни дура­беркIес башули кали саби. Гьачамра дугIахъарланти илгъуна архIяличи дура­бухъи саби. Илди цабехI уркрачиб (илди рурсби бурги) цархIилти юргъа урчачи мурдали (илди уршби биэс хIяжатли саби) савли шала хIедикили лерай гьайбиубли саби. Дубурла бяхI­личиб уркура ругбяхъибхIели, гьалакси урчили кьяш чекацIили пулан жагьси рурсила бекIла лига бячи саби. Илала бекIла мехIе чедиули дуили сари. Гьалакли жагьилтани ил шилизи раахъили сари. ЦабехIти тухтур кес арбякьи саби. Къалабали тухтур кесра бажардибикили саби илди. Тухтурли бусягIятал зягIипсилис къалабаси кумек гIеббаахъили саби. ЦIудара маза белгьахъес ва милкъи (дождевые червы) учидяхъяхъес илини буйрухъбарили саби. Илини ванали лерай мазала бекIла мехIе ва гIяхIцадла милкъи рурсила зарайзи бикибси ме­хIе­ла мерла кадихьили сай. Рурси къагъ­дешлизир калунси сари авцIали бар­хIи. Тухтур иличи хIеруди бирули илала мякьлав ил манзиллизив калунси сай. Илини бурили сай авцIали бархIи дикили гIергъи ил черсаргъур ва гIяхIкарирар, черсатхIергъалли —рубкIар или. Бурни хIясибли, илгъуна операция илини бегI гьалаб барилри. Гьагьай, ил гушхIериахъес ва аги вайтIахIебикахъесра ил къайгъилизи кайзурли сай. Илини ункъли балули уили сай илис сегъунти уколти дарес хIяжатлирил. АвцIали бархIи дикили гIергъи, рурси черсаргъили сари. Ил­хIели тухтур вахъ разивиубдешли, бяхI­лизи хункIачил вирхъусири би­кIу­ли бирар дугIахъарланти.
Рурси сагъкариубли сари ва шери рякьи, илала кIел рурсира акIубти саби ГIяшурара ПапIара. Илди гьаннара хIеркабирули лебал. ПапIани гьанбиркахъули сари нешла бекIлизиб дебали халаси хIяна бири или.
Ил тухтурлис чи бикIусири или нуни хьарбаибхIели, чисалра илала у гьанбиркули ахIен, амма лерилра илала баркьудлуми бутран МуртазагIялила диъниличи ташмишдеш кавлули ахIен. ДугIахъарлан рурсиличил кабикибси анцIбукьра МуртазагIялини халкьлис медициналашал халаси кумек бируси манзилра цугдиркули сарину.
Тамашала кьисматла адам сайри МуртазагIяли. Ил 1810-ибил дуслизив акIубси сай ва шелра узизивадли бегIлара ха­ласи уили сай. Ил 136 дус хIериубси сай. ХIяйна хъайчикайили, 33 урши-рурсила ду­деш ветаурси сай. БегIла гIергъи хъай­чи­кай­рухIели ил 80 дус виублири. Илала гIергъира илала 15 дурхIя акIубти саби. БегIлара виштIаси урши акIубхIели МуртазагIяли 121 дус виублири.
МуртазагIяли жагьхIели Бакулизи ялч­над вашули кали сай. Дячунти лигуби далдиркахъули ва цулби кадилтIули, адамтас медицина­ла­шалси кумек гIеб­биахъулира вирусири ил.
Кавказлизир кадикибти дургъбала з­амана Н.И.Пирогов Дагъистайзи ва­кIиб­си сай. Илис тилмаж ва кумекчи хIя­жат­лири. ИлхIели МуртазагIялини ви­рар хIед кумекбарес или багьахъурсири илизи. ИлхIейчибадли илди гьалмагъбикибтири ва хирургла гIягI­ни­ахълумала кIел комплект савгъатдарибтири Пироговли Мур­та­за­гIялис.
Илкьяйдали гIяхIцад дусмазив машгьурси тухтур Пироговла ассистентли калунси сай МуртазагIяли. Илини чебаиб Пироговли эфирла наркоз пайдала­би­рули. Илис гьалаб дубурланни кьарлизибадли барибси дарман пайдалабирусири ва зягIипси ускалъахъусири. МуртазагIялис Пироговла наркоз къулайли биъни аргъиб ва суненира гIурлизиб ил пайдалабирусири.
1853 ибил дуслизир Крымлизир дур­гъ­би дехIдихьибхIели Пироговли Мур­­­тазагIяли сунела кумекчили узахъес багьандан илара живарибсири. Ил­ди дургъби детурхути мер-му­са­ли­чиб бузутири. Севастопольлизиб кабикибси дергълизир бутIакьяндеш дарни багьандан Мур­тазагIяли медальличил шабагьатлавариб­сири ва пачала хIу­ку­матли пенсия кабизахъурсири. Ила­вадли чарухъунмад МуртазагIяли хIяж­лизи вякьунсири.
1914 ибил дуслизив ил Лаваша ге­­чиубсири. ИлхIейс цаладяхъибти арц­­лис илаб халаси юрт асибсири. БегI гьалаб Дагъистайзиб вегIдешла боль­ница абхьибсири ил юртлизиб илини. Иличил гьалмагъбикили бирутири С.Орджоникидзе, ГI.Тахо-Годи, Ж.Къоркъмасов, Э.Къапиев, ГIяли-ХIяжи Ахъушинский ва цархIилти машгьурти адамти. Амма ил гIядатла адамтала умутчевси хъарихъ ва кумекчи сайри. Ил 1946 ибил дуслизив вебкIибси сай.
МуртазагIялила виштIалгъуна урши Ильясла уршила рурси Загьидатла гьанбикуназирадли баянти: «Дила хала дудеш Ильясли (1934-2005) сунела неш Загьидатла у бихьахъибси саби наб. Илини мурталра сунечил барх бихули вири сай виштIахIели неш-дудешличил касибси сурат. Ил саби ил виштIахIелла нушачи баибси суратра. Хала дудешли дахъал хабурти дурули вири сунела дудешличила. Илини дурути нуни дневниклизи лукIутири. Илкьяйдали Ахъушала районна Бутрила шилизивадси Мур­тазагIяли МяхIяммадовличила гьан­би­куни дурес имканти акIубти са­ри дила.
Дила бахъал тухумти леб. Илди Дагъистайзибцунра ахIи, Россиялизиб ва дурала улкназиб хIербирули саби. Дила хала дудешла дудешличи нуни пахрубирули рирус. Илини зя­гIип­­бикибтас кумекбирулицунра ахIи, адамтас гьар шайчибадси кумек гIеб­биахъесра имканти дургутири.
ЧевяхIси тухтур Пироговли Мурта­загIя­личил бархбас къяббердахъибси ахIен Дагъистайзивадли арякьи гIер­гъира. Илди Севастопольлизиб къар­ши­бикибхIели, сунела «учительлис» ду­бурлай кумекбирес бурсивиублири. ИлхIели дубурлай бегI гьалаб че­баилри урусла «сестра милосердия» би­кIути тухтурти. МуртазагIялис ил­ди «ха­ласи кьапIа» бикIули буили са­би ил мурталра чубкар кьапIаличил чейу­хIели.
Илавадли чарухъи гIергъи илини востокла улкнази архIя дурабер­кIиб­сири. Ил ваиб Иракьлизи, Турциялизи, Ирайзи, Египетлизи ва Саудхъала ГIяравиялизи. Илав ил ункъли тянишиуб востокла медициналичил ва сунела багьудлуми чедицIахъиб. Ил вахъхIи узули калунси сай Ставропольла ва Владикавказла госпитальтазив. Ил манзиллис илини ункъли далутири тюркла, кIарахъала, къумукъла, гIярабла ва латинна мезани.
Владикавказлизивадли чарухъи гIергъи Хасавюртлизив 30 дус тухтурли узули калун. КIинайс Лавашаб гехIел хъайчилси халаси юрт асибсири илини хIурхъан Хасбулатла ЧIянкIазибадли 3085 къурушлис. Илаб абхьибси госпитальлизиб зягIипти дубурлантас илини медициналашалти къуллукъуни гIердиахъутири. 1918-1920-ибти дусмазир кадикибти граждан дургъбала замана илаб бяхъибти бургъантасра кумек гIеббиахъусири. ИшхIелла манзиллизиб ил юртла бяхIлизиб «1910-1946-ибти дусмазив ишав узули калунси сай чевяхIси урус тухтур Н.И.Пироговла ассистент ва юлдаш тухтур МяхIяммадов МуртазагIяли-ХIяжи Бутринский» ибси белкI леб.
МуртазагIялис урчи абзлизи кайэс дигахъуси уили сай. Лишанчи сайливанра ил декIарулхъусири. Гьачам Ставропольлизив чедиикибхIели, цIуба арцла някъличи биршуси сягIятличил шабагъатлаварибсири. Шилизиб цаибил гъарш кайънила балбуц дура­бур­кIухIели ил дуцIухъи, гьалаиркусири ва азадли мушулбашнилизивра цаибси сайри.
Ил гьачамалра чичилра къалмакъарлизи ахъибси уили ахIен, дурхIнасра гьачамалра някъ ахъбуцили ахIен. Биш­тIатани ил гIясивикIахъалри, илини тIа­мадирули уили сай: «Гьанна хIер­ди­кIе­ная, хIушаб нуни дирхъяс» — ва мурчI хап­бирули уили сай. Ил някълизи буцили балтули сай дурхIни гьаббухъайчи.
МуртазагIялис масхуртира дебали дигахъутири. Ил ухънакаибхIелира серхурси ва жигарчевси уили сай. Илини гьачамалра папрус битIакIили ахIен ва держ гъамдарибти ахIен. Ил жагали да­лайвикIули ва ункъли улхъули кали сай.
Гьар бархIи биркьу-балтусиличи ва беркайчира дебали чекайзурси уили сай. Илис дигахъути дуили сари къармукъ чяй, цIедеш, дертурти ниъ, хъара, итан жерши, диъ. Декьлизирадли дарибти берклуми декIти сари викIи ил. ДяргIибти шинра хIедужи. ХIери гIергъи кIел сягIят усес кайхьни ункъли чебии илини. Мурталра ил дубуртази, ургубализи гьаввикIи ва дарма кьар учидирхъи. Илдигъунти далилти кумекли детаур дургар илис 136 дусла гIямру деркIахъес.
Дигахъи илис дарган ва урус мезла газетаби дучIес. Илис очкиби хIяжат­диркути ахIенри ва ункъли бикьусири. Медицинала дахъал жузи дири илала. Лебтазилра ил махи­кIи спортлизи ахъахъес ва держ пайдалахIедирахъес».
Гьайгьай, ишхIелла манзиллизибра Россиялизибцунра ахIи, дурала улкназибра машгьурбиубти дарганти тухтурти лебни дигеси саби.

ПатIимат Кьурбанова