...Сагид ГIябдуллаев — халаси пагьмула гIялим, мурхьси гIякьлула адам, даргазив машгьурси поэт ва писатель—дила учительли калниличи, илала гъайличи лехIяхъес бикниличи, илала гIякьлу чесес имканбакIниличи пахрубирули, гьандикахъес дигулра наб илала гIямрула бурхIни ва пергер баркьудлуми.

   Сагид ГIябдуллаевла пикрумала бугадешличи, гъайла каргьниличи, сунени буруси гьамадли аргъахъес вирниличи тамашахIейэс хIейри.

Нуша, педучилищелизир дучIути дурхIни, Сагид НухIкьадиевичла дарсличи уркIи-уркIилабадси разидешличил дашутири. Наб гьанбиркур нешла мезла ва литературала учительли дяркъес ва гIepacec чараагарли хIяжатбиркур или Сагид ГIябдуллаевли дарс кабирхьнила тяхIурти, чулира бучIантазир ил предметличи диги алкIахъути.

   Илини имцIали бузахъи хIялумцIлала тяхIяр. Мисаллис буралли, декIар-декIарти лугъатунала мезлизибад чеббиркIи имцIали зайбикIуси, къугъаси дев. Ил викIусири: «Даргала литературала мез дукьдуэс, халкьли хIедузахъути, хIергъути гъай кадурхахъес сеналра асухIебирар! Амма — литературала мезлизиб лебсиличиб имцIали зайбикIуси дев чидил-биалра лугъатлизиб лебли биалли, ил бузахъниличи къаршидеш биэс хIебирар».

   Цагьачам  ГIялибек Тахо-Годила уличилси  институтлизиб миллатла мезанала масъултала чебкад конференция дураберкIибсири. Ила тIалабдарибтири  нуша студентунира. Илав гъайулхъуси ца хIурматла преподавательли иб: «Даргала дугьби каргьнили кIел мягIна иргъахъути анцIбукьунира дирар.  Масала, «ГIяли лукIес кайиб». Илди хIябал девли кIел мягIна иргъахъули сари —  лукIес кьасли столла гIела, уталичи кайъни ва лукIес вехIихьни.

   «Суал асубирару? »  или ну айзурра ва ира: «Илди хIябал девли ца мягIнацун ахIену, гьатIи, иргъахъуси? Дила пикрили, лукIес кайъни ахIенси, лукIес вехIихьни иргъахъули ахIен. ЛукIес вехIихьни иргъахъули бири, эгер «ГIяли кайиб ва лукIес вехIихьиб или биалри».

    Ил конференциялизир бутIакьяндеш дируси машгьурси ГIямаров СягIид МяхIяммадовичли, Сагид НухIкьадиевичличи шурухъи, хьарбаиб:

   — Чидил вархьлив?

   —  Иш вархьли сай,  — жаваб чарбатур Сагидли, набчи лишанбарили.

   Сецадри итхIели дила разидеш! Илини ну, гIядатла студент, дубурла шилизивад увяхIяхъибси жагьил адам, гIялимтала, преподавательтала гьалав гIевуцира! Ил анцIбукьлизирра гIячихъли дакIудухъун ил пасихIси адамла адамдеш, кIибяхIяндеш агни, чисалра гIяхIъулахIейубли, жагьил адам гIевуцес гъабзадеш даъни. Илра ишбархIила нушала учительтани, преподавательтани, къуллукъла хIянчизартани пикрибареси ва гIебасеси баркьуди саби—вегIлис севан уббухъесара или пикрихIейкIули, бархьдеш гIеббуцес виъни.

   ...Сагид ГIябдуллаев набчи дила гIямрулизив кIина къаршиикиб: гьала-гьала — педучилищелизив, кIинайс — пединститутлизив. 1936-1937-ибил белчIудила дуслизиб даргала педучилище Сергокъалализибад Буйнакъсклизи гечбарибхIели ну 3-ибил курсла студент вирусири. Ишав нешла мезла ва литературала преподавательли узулри Сагид ГIябдуллаев. КIинайс, Дагъиста пединститутлизи керхурхIели, Сагид НухIкьадиевич илав узули леври.   Илини нуша, студентуначил халаси хIянчи дурабуркIули вири. Набчи имцIали хъарбирули вири, дарган мезла дугьбала сияхI гили, илди Ахъушала лугъатличил секьяйда дурулил, илдала мягIна сегъуна сабил белкIахъес. Студентунала кумекличил дурчутири халкьла хабурти, буралаби, айтуби.

   Дигахъи гьарил студентли сунечи хъарбарибси чебетаахъили, заманаличиб таманбиралли,  сунес халаси гIяхIдеш барибсиван разивири.

                                           ***

   ...Сагид НухIкьадиевич паргъатти хIял-тIабигIятла, къалабахIейкIули вяшикIуси, ряхIятли гъайикIуси адам сайри. ЦархIилла бурусиличи пик- риличил лехIирхъи, цархIилла гъайлис ургахIелхъи. Буруси таманбиубхIели, сунес  гIягIнисиличила  суал бедлуги, сунела пикри бури.  Пагьмучевси, машгьурси адам сайли хьалли, халахIepxyси вири, цархIилла хIурматбарес илини кьяйдали балути нуни дила гIямрулизиб бахъал чехIебаира.

   Дурсрала ургабси, дурсри дехIдихьес гьалабси замана студентуначил ихтилатвикIули, илдала ургав вири.   Сагидлис масхара дигахъи, суненира бури, цархIилли бурибсира гIеббурци.

Сагидли нушази бурули вири даргала литературала мезлис хьулчили биахъубли Ахъушала лугъат сен касибсил. Илис ишдигъунти сабабти гьандурши:

  •        Ахъушала мезли гъайбикIули саби Лавашала районнизирти верхIел ва Ахъушала районнизирти шел шила халкь, илкьяйдали, Ахъушала ши-алавти дахъал махьурбала халкьра. Илцад бахъал адамти гIyp цадехIелра даргала шимала лугъатуначил гъайбикIули ахIен;
  •        Ахъушала мезли гъайбикIути халкьла хIябал шилизир (Ахъушала, Лавашала, УллугIяяла) халати базурти дирули сари, чучира даргала лебилра шимазибад адамти башути. Базуртачи башути дарганти Ахъушала мезличил  тянишли саби;
  •        Даргала округла центр Лавашаб биъни,  сунелара  халкь ахъушан мезли гъайбикIути. Иша чула къуллукъуни дарес башути адамтира Ахъушала мезличил тянишли биъни;
  •        «Дарган» газета ахъушан мезли лукIуси биъни ва ил бучIути дарганти ахъушан мезличил тянишли биъни;
  •        Ахъушала мез дурес ва аргъес гьамадти диъни.
  •    — XIера, илдигъунти сабабтала хьулчиличир касибти сари даргала литературала мезлис Ахъушала мез, — викIусири Сагид,— хIушани къайгъибарая илди чедицIахъес, пайдалахIедирули калунти дугьби имцIадарес. Эгер ахъушан мезли бурибси девличиб цархIил лугъатли бурибси гIяхIил каргьурли, жагали лябкьули биалли, ил пайдалабарес асубирар, амма хIяжатдеш агарли, цархIилти лугъатунала дугьби дузахъес асухIебирар! ХIязлис ахIен литературала мез кадизахъурти!

                         ***

       Педучилищела 3-ибил курслизив ну учIуси замана вакIибсири преподавательли узес Сагид ГIябдуллаев. Студентуначил тянишвирули, чидил шилизибад сабил хьарбии. Ну Ахъушала шилизивад сайни багьурхIели, разивиуб:

    —  Дебали гIяхIси саби! ХIечи хъардирути имцIали дирар!

    Цагьачам илини набзи хьарбаиб.

      —  Ахъушаб ЗугьумхIяжи бикIуси адамли сунела хъулиб школа абхьибсири, бикIули саби. ХIуни се баладу иличила?

       —Илгъуна школа бири. Граждан дергълизиб алхунтала дурхIнас абхьибсири ил школа. ЗугьумхIяжини илди бучIахъи, кьацIли балхи, илдас базла палтар дирахъи. Ил школа кIел дус бузули калун. 1928 ибил дуслизиб Ахъушала шилизиб школа абхьибхIели, ЗугьумхIяжила школа кьяпIбариб.

         — ХIукуматла школа абхьибхIели дурхIни башутирив? — хьарбаиб Сагидли.

       — Ну цаибси бархIил вархьира дила дудешли, — ира нуни. — Дила дудеш хIунтIена партизан сайри. Ну класслизи вакIибхIели илаб чумал дурхIя лебри. Школала заведующий МяхIяммад Мусаевли нушачи хъарбариб нушала юлдашунира школализи кахъес. ГIергъила бархIи школализи бахъал дурхIни бакIиб.  МяхIяммад Мусаев нушази гъайикIули, школализи вашалли сецад гIяхIсил иргъахъули калун. Амма гIяхIцад дурхIни гIyp школализи хIебакIиб. Чула бегIтани багьурхIели илди школализи бакIни, гIур бархьибти ахIенри, школализи вашалли, капуркайруси сай или…

       — Школалис партаби хибхIели илди хIушачир хIеркIлизи лайдакIиб или бакьирагу! — иб Сагидли.

       —  ХIеркIлизи лайдакIили, гIянжила шинничил дирциб, гIyp мадрасализи ардухиб,  —  ира нуни.

      ...Сагид ГIябдуллаевли дирути грамматикала дурсри гIяхIси хIялумцIлаличи шуркадулхъули дири. Литературала мезличил дев секьяйда лябкьулил, цархIилти лугъатуначил сен-сен бетарулил, илдала ургаб мешудеш яра декIардеш сегъуна лебал ахтардибири, секьяйда буралли зайбикIулил хьарбии. Дугьби делкIахъи, илдачил хIянчи барахъес нушачи хъарбири.

       ГьатIира тамашала ва гIяхIдизести дири литературала дурсри. Литературала дарс бехIбирхьи халкьла мухIлила пагьмуличибад.

       Халкьла мухIлила  пагьмулизиб халаси гIякьлу лебси саби, — викIусири Сагид НухIкьадиевич, — адамлис гIямрулизир къаршидикес асубирути, се баралли гIяхIсира или адам пикриулхъахъути дахъал  анцIбукьуни дирар халкьла хабуртазир. Халкьла хабуртазибад хIушаб гIяхIбизурси анцIбукь лукIеная.

       Педучилищелизир дучIухIели дарган мез дучIахънила методикаличи  халаси пикри бяхIчииусири. Буйнакъск шагьарла школабазиб дарган мезла дарс кабихьес имкан аги, школабазиб  урус мезличил сабри бучIути. Ил сабабли, практика биахъес багьандан нушази, 3-ибил курсла студентунази, подкурслизиб бучIутас дарс кабирхьахъусири. Дила цаибил дарсра подкурслизиб бетаур. Подкурслизиб бучIути лебилра рурсби бири, сабира набчиб халати. Илдас дарс кабихьес гIягIнили биъниличила багьурхIели ну уркIухъунсири. Сагидли ну паргъатварира, дарсла план  — конспект барахъес кумекбариб.

       Сабаиб дила цаибси дарс кабирхьуси бархIи. Сагидли набзи буриб дила дарсличи училищела директор ГIязиз МутахIяжиев, учительти, 30-цад набчил  барх бучIути, илдицад подкурсла рурсбира лябкьули саби или. Дила уркIухъни хIисаббарили, Сагидли иб:

       — КьакьамайкIуд, къалабамаркуд, гьар секIал далкадиркур.

       Бара 18 дусла гIямруличи гъамиубси наб халаси кьадрила ва жавабкардешла анцIбукь сабри илцад бахъал адамтала гьалаб бируси дарс! Селичи-биалра кьакьаухъасли Сагидличи хIулби дархьдилзи. Илини, бекIличил, хIулбачил лишанбирули, уркIи паргъатбири, буресиличи вархьилзахъаси. ХIябилра духъяндитIунтири наб илди 45 минут! Сагидла кумек хIебиалри дила цаибси дарс илкьяйда гьунчибикесра хIебири.

       Дарсла черкад гъайдикIухIели, лебилра дарсличи бакIибти лебри, подкурсла студенткабала дурабад. ТIинтIли барибси разборли дарс кабирхьнила дахъал шалуби гIячихъдариб, сарира наб кIинайс, учительли узухIели дебали манпагIятдиубти.

                                          ***

       ...Садаиб хIеб. Нуша дархьира Къадарла школализи практикаличи. Педучилищела директорли гиб гьариллис 40 къуруш хIясибли арцра—нуша чучир хIердирути адамтас дедахъес. Практикала кIел руководитель лебтири.   Илдазивад ца Сагид ГIябдуллаев сайри. КIиэсилгъуна сарри преподаватель Ирина Григорьевна Дашко. Ил гьунчир зягIиприкиб ва хъули чарриуб.

       Нуша, студентуни,  кIел кьукьяличи дутIили, цадехI  дархьира   Къадарла верхIел дусла школализи, итил кьукья бархьиб   Къарамахьила бехIбихьудла школализи. Сагидлис чебуркъуб кIелра школализибти практикантуни къелгIеббикес. Ну къаршиикира Къарамахьила школализи бархьибси кьукьялизив.

         Нуша махьила халкьличи дутIира. Нура сирагьан Кьурбан Сункъуровра (ЧебяхIси ВатIа дергълизив алхун, нушала курсла 25 студентли ВатIан багьандан жан дедиб) школала заведующий ГIяхIмадли сунечи ардукира.

       ГIяхIмадли ва илала хьунул Алпиятли нушаб халаси къуллукъ бариб. Урга-ургади Сагидра ваши илдачи. Алпиятли жура-журала берклуми дири.

    БархIехъ махьила гьалабси диркьаличи махьикунт учибирки, чагъана, дам дяхъили, хIяз бири, далуйти зайдулхъахъи. Нушази буриб илди секIал нушала хIурматлис дирути сари или, нушаб разидеш биахъес багьандан.

       Практика таманбиубхIели директорли нушази гибти кIилалра 80 къуруш хъа peгIли сахIесиб. Столличибси кьямла уди кадихьили дурадухъунра.

    Автобусла гьала детаибхIели Алпият нушаб гIерраиб, рехIризур, набчи арц лайдакIиб.

       — Се биубсив, се хатIализи викирив?—хьарбаиб набзи Сагидли.

       — Нуша чучир дихIнилис дедлугути Кьурбара дилара 80 къуруш сахIейсули, кьямла уди кадихьибтири. Илди даргили гьимрукIибси сари, —ира нуни.

       — Чебиулрив, нушала адамтазир сецад адамдеш лерал! Цалра хъалибаргли студентуни бихIнилис арц сахIесиб.   Илдигъунти адамдеш нушала халкьлизир гьаннала гIергъира калалри — сецад гIяхIси бирил! — иб Сагидли.

        Кьарамахьилизиб практика таманбиубхIели нуша, студентуни, школала заведующий ГIяхIмад ва учительти Къадарла школализи дакIира.

        ХIеркIла дублаб, хIебла берхIила ванадешлиуб шинишбиэс балбизурси диркьаличи мява барили гугдиира нушара, Къадарла школала учительтира, илабти практикантунира. Ил мерличиб гьарил студентлис, илала хIянчилис Сагидли кьимат гиб, нушабцунра ахIи, кIелра школала учительтас манпагIятдиэсти насихIятуни дуриб.

       — ХIуша, учительти, дурхIнас гIибрат сарниличила хъуммартидая! — иб ахирлизиб Сагидли, —  нешла мез дурхIнази дагьахъес къайгъибарая, литературный мезличи чекадизирая. Багьирая: нешла мез — миллатла хасдешла, миллатла культурала хьулчи сари!

       Нуша лерси диркьаличи бахъал адамти учибикиб, деркести- держести хиб, дамла ва чагъанала тIамри зайдухъун, бархIиахъайчи халаси шадлихъ бетаур. 

       Илаб  хIербирути  адамтани Сагид НухIкьадиевичла барибси халаси хIурмат сабри ил.

       Педучилищелизиб Сагид ГIябдуллаевла бекIдешлиуб дураберкIибси практикалис гIяхIси кьимат кабатур.

       БелчIуди таманбиубли, диплом касес замана сабаиб.  Вечерличи бакIиб Буйнакъск шагьарла жавабла хIянчизарти, районтазибад жибарибти руководительти.  Илаб бахъал адамти ва Сагид ГIябдуллаев гъайбухъун.

    —ХIушани даргала шимази архулрая багьуди ва культура, — иб илини.  Лавашала районна багьудила отделлис бекIдеш дирули калунсира ну ва гIяхIил балас шимазиб учительличи сецад жавабла хIянчи хIерлил. Адамтазир даргала литератураличи диги акIахъес къайгъибарая, литературный мез дузахъеная!   ГIяхIси сягIят бираб хIушаб! Ну хIушачи вирхулра!

       Дипломти лугухIели педучилище гIяхIил таманбарибти дурхIнас дарш-даршал къурушла премияра гиб. ИтхIели халаси кьадарла арц сарри илди.

                                                          ***

    ... Ну узес вакIира Ахъушала урга даражала цаибил школализи. БахъхIиагарли ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьиб. Нуни аргъира дила бегIлара дигуси учитель Сагид ГIябдуллаев ВатIан багьандан ургъес арукьниличила. Чинабри сабур бегIлара дигуси учитель дергълизи арякьунхIели ну хъули кайэс! Дергълизи аркьухIелира дила цаэси пикри Сагид  НухIкьадиевичличил къаршиикес ибси сабри. Амма нушала дявила гьундури дарххIедикиб.

       КIелра нуша кьисматли   мяштIдарили дургехIери, ара-сагъли хъули чардухъунра. Сагали къаршидикира 1946 ибил дуслизир, МяхIячкъалализир.   Ну Ахъушала райОНО-ла инспектор сайри, Сагид НухIкьадиевич  Дагъиста ГIилмуртала Академияла историяла, мезла, литературала институтла гIилмула хIянчизар сайри.

       Нуша цаличил ца къаршидикниличи дебали разидиубра. ДахъхIи ихтилатдикIули калунра. Дявила гьундури гьандикахъира. Нуни бурира дергълизив Сагидла узи Амин ца мерличив варх къаршиикиб или. Сагидли буриб сунела узи Амин Германиялизив, иларти нушала гIяскуртала ца частьлизив узес кали сай или.

       — Къиянти дергъла дусми сарри. Бахъал гIяхIти адамти арбухиб дергъли, — иб Сагидли. Дила хIянчиличила хьархъарбаиб, наб насихIятуни дуриб.

    ГIур хьарбаиб нуни халкьла хабурти, назмурти, буралаби дурчулрал.

    Нуни бурира халати адамтала хабуртачи лехIяхъили, илди лукIулра или.

    — Гьари, илдазибад ца бура, — иб Сагидли.

       Нуни дила дудешла рузини бурибси хабар бурира:

       Цагьачам кIарахъан Шамил сунела адамтачил Балхъарла шилизи вакIили сай. Илини Ахъушала Кьадичи вакил вархьили сай сунела шайчиб бирхIяхъес кумеклис адамти бархьни тIалаббирули.

       Ахъушала Кьадини жаваб бедили сай,  нушалара уруслара ургабикибси агарану, илдачи къаршили бирхIяхъес адамти бархьес хIейрус или.

       Шамилли сагали адамти бархьили сай, ну викIуси хIебарадалли, ну хIушачира челхъас или бурахъес.

       Кьадини бурили сай: «Чебухъунтачи дирхIес ахIенси нушалара бируси агара».

       Шамилла адамти, ишаб гIяхIдеш агни аргъили, гIелабяхI чарбухъи саби.

       — Чи бикIуси сайрира итхIели Ахъушала Кьадис? — хьарбаиб Сагидли.

       — Баркакьади бикIуси уили сай, — ира нуни.

       — Бестужев-Марлинскийли сунела жузлизиб бурни хIясибли, урусла вакилти Ахъуша урегна бакIили буили саби, чули кадизахъурти тяхIяр-кьяйда  хIедузахъни багьандан, — иб Сагидли. — Ахъушантас урусуначи къаршили бирхIес хIейгули хьалли, чучи чедихьибти тяхIяр-кьяйда дузахъесра дигули буили ахIен. Илдас чула тяхIяр-кьяйдаличиб, шаригIятла гьунчиб хIербиэс дигули буили саби.

       Сагидли набчи хъарбариб сунени делкIунти декIар-декIарти лугъатунала дугьби Ахъушала тяхIярли секьяйда дурулил белкIахъес. ГIур иб:

      — Гьанна дубурла шимазиб чебяхIси даражала багьуди касибти учительти дебали хIяжатли сабину, хIура пединститутлизи керхадри гIяхIсири.

       Сагидла ибси барили, ну пединститутлизи заочно учIес керхурра. Наб   Сагидличил къаршииркес имканти гьаргдиуб, сенкIун илини пединститутлизир дурсри кадирхьулри.

       Сагидли набзи белчIудиличила хьарбии, нуни халкьла мухIлила пагьму бурчнила шайчиб барибси хIянчи ахтардибири. Цагьачам илини набчи хъарбариб тарихла баянти дучахъес. Нуни халати адамтази хабурти дурахъули, илдани дурибти лукIули, гIяхIцад баянти дучира. Илди ишдигъунти сарри:

       Ахъуша ва ил-алавти шими    —  МухIи, Усиша, ХIинтIа, Бутри, Гьеба, Шукьти, Балхъар ва цархIилтира дуцили кали сари кIарахъантани. Илди шимала халкьлизибад халаси ужра (налог) бурчули буили саби: диъби, нусби, нерх, варъа, бала, ризкьи.

       ГIяхIтигъунти мурала, дуки-гьунила мер-мусара дуцили кали сари, илдас чула умира дихьили. Ахъушала мурала мерлис «МягIяра» бикIули саби  (ил у бусягIятра бузахъули леб). Ужра бучес гьалаб лебилра шимала вакилти цалабиркули буили саби БурхIимякьмахьилара  Кавкалара ургабси, хасли балкьаахъурси Цалабиркла диркьаличи. Илаб пикри цалабирхъули буили саби  чидил шила, махьила халкьла се бучес ахъри лебал.

                                            ***

       Цагьачам, лерилра шимала вакилти цалабикибхIели, ишав, гъайухъес ихтиярра сасили, ахъиубли сай Ахъушавад вакIибси вакил, сунесра Ибрагьим бикIуси.

       Амфитеатр кьяйдали, хIябал шайчибад муза алавбарили, бухIрачиб кабирэс дарибти кьасурбачибти вакилтачи хIеръили, ряхIятси тIамаличил вехIихьили сай Ибрагьим.

          — Дила ахIерти дудешуни ва узби! ХIушани иргъулрая дахъал дусмала балагьуназир диъни нуша лерилра. ХIуша пикридухъеная, нушала къияйчил, нушала някъбани тIалаббарибси лебдеш арбихули саби хIяяагарти гъармукабани. Ну Ахъушала шила жагьилтани тиладибарни хIясибли гъайикIулра ишав. Жагьилтани набчи хъарбариб хIушази  бурахъес илди гъармукабазибад азаддеш сархес багьандан саби жан дедес хIядурли биъниличила. Илдани тиладибирули саби гьар шилизибад чеббукантас лебдеш хIебучили, чус кумеклис жагьилти бучахъес.

       Цалабиркла диркьаличибти  цацабехIтас илди гъай гIяхIхIедизур. «Илди   аварали    нушаб   балагьуни   лерху!— вяв-чIярбухъун илди, — КIарахъани гьатIира халаси цIакь бяхIчииу, нушала жагьилтира къирбиру, халкьличи мусибатра лебху».

       Ибрагьимли сунечил дарх хибти махъла кьялубазирад кIел някълизи касиб.

    — ХIуша гIяхIил пикридухъеная! XIера, иш цахIнабси хала я нуни бячес хIейрус, я хIушазивад цалилра хIейрар. Иш тIутIуси биалли, цацали мурчIи дялчули, гьамадли таманбарес вирар!

       Или викIули, Ибрагьимли тIутIуси хала бехъубли лайбакIиб. ЦахIнабси хала биалли лебтазилра чебаахъес ахъбуциб.

       ЦахIнабиркла диркьаличиб адамти гIyppa бахъхIи гъайбикIули калун. Саби чедибиркниличи хIебирхули гъайбикIутази Ибрагьимли аргъахъиб илгъуна тяхIяр даимлис калахъес асухIебирар или. Илини иб:

       — Нушала хала бегIтани сабуркабарили, тяп гьанна хIуша кьяйдали пикрибикIули, гьатIира вайтIадикесгу или, чучиб ихцад халаси къиян бихIули саби. Сабурбарес гIягIниси мерра гьаман бируси саби гIямрулизиб, амма урхIла зулмукардеш чекасес чебаахъибси ахIен.   Нушани гьанна нушачибси зулму цадиубли убхIесахIелли, ил нушала дурхIначира лябкьуси саби.

       Ахирра ЦахIнабиркла диркьаличиб даргала шимала вакилти вягIдалабиуб гьарил шилизибад адамти декIарбарес. Илди жагьил адамти Ибрагьимли бучили, Дарги хIеркIла мякьлабси диркьаличиб дявила тяхIяр-кьяйдаличи бурсибарили сай.

       Кабизахъурси замана хIясибли кIарахъала вакилти чула напакьа бучес бакIиб. Амма илдази ахъушантани аргъахъиб, гьатIи ужра бедес пикри агниличила.

       БакIибти тамашабиуб, вяв-чIярбухъун:

     «ХIердикIеная, хIушаб секьяйда пашмандиэс чевкъарал»!

          Чумал бархIила гIергъи цIакь бучили сагали  бакIиб. Дяви кабикиб. Ибрагьимла гIяскар чедибикиб. Гъармукабази чули дуцибти мер-муса датахъур.  Илди мераначир  лушес дехIдихьиб даргала шими: Лаваша, Кьакьамахьи, УллугIяя, ЭбдалагIяя, Няскент, Лябхъу, ЦIухта. Чунала ши дурахIеили  батур—шанти диргалахIебухъни багьандан. Ил хабар бурибсири усан Насруллагьли.

       —Усан Насруллагь нуни валас,—иб Сагидли.—Чинад балусирира Нас- руллагьли ил хабар?

      — Даргала шимазир диубти, имцIали мягIничерти анцIбукьуначила  лукIуси табтар лебси саби Насруллагьлизиб, — ира нуни. — Бузахъуси гIядат хIясибли, архив бедлугуси   адамлизи хъябирахъуси саби ил тIутIухIебарили бихIяхъес, ахирра сунени бирхауди бихьибси адамлизи бедахъес.

      — Наб гьанбиркусири «Дарган» ибси дев секьяйда бетаурсира или. Ахъушар  «Дарги» хIеркI, «Дарги» къада лерли диалли, «дарган» ибси девра илабад акIни логикалашал балбикили саби, — иб Сагидли.

                                          ***

       Нуша гьар къаршидикибхIели Сагидли хьарбии, сагаси се белкIунрал, се багьуррал, баянти дучирал.

       Сагидли ну тянишварира Москвализивад дарган мез дяркъес вакIибси профессор Жирковличил. Жирковли  валули увухъун Ахъушавадси ХIяпиз Ибрагьимов.

       Жирков ХIяпизла пагьмуличила, илини дарган мезличи шурдатурти урусла классикунала произведениебачила гапикIи. Ил Ахъуша вакIес хьулухъун. ИтхIели автобусуни аги, дубурла шимази башуси колхозла машина биалли ахIенси, цархIил транспорт хIебири. Къизларлизибад чарбиубси колхозла машина къаршибикиб, ГIямархъала МяхIяммадли бикуси.

       Москвализивад вакIибси профессорла хIурматбарили, Ленинна уличилси колхозла председатель МяхIяммад МяхIяммадгIялиев, кабинализивад сай дураухъи, ила Жирков катес вализур, амма ил кьабулхIейкиб.

       — Вари, вари! —  иб илини. — Ну кузовличив виасра валкаркус!  Дагъистайзив ну бархIиахъибихIиб дуги буркIули ца дус хIеркайрулра. ГIяхIси гьанкI башар дигалли хIеркIла дублаб, дигалли анхъла бухIнаб.

       Нуша Ахъуша дакIира, Жирковли нура сунечил варх викули, ши-алавти мер-муса, лерилра къатIани чедидяхъиб.

       Жирковлис дебали тамашабизур Ахъушала Хала мижит барибси мер. Илис багьес дигули ахъиб мижит секьяйда барибсил. Нуша Мяммала мижитла гьаларад, Хала мижитла бяхIлизирад лаг черяхIяхъира. Жирков вамсурли кайиб.

       — ХIябилра вамсурра! — иб илини,     —  иша, мижитлизи дехIибайчи башути адамтира ишкьяйдали бумсутира!

       — ЖумягIла дехIибайчи вакIес багьандан къиян чебаъни дебали дурхъаси саби или бурули бирар, — ира нуни.

        — ХIуни Ахъушан ГIяли-ХIяжи валаду? — хьарбаиб Жирковли набзи.

       — Наб Устаз ГIяли-ХIяжи гьанхIеркур, — ира нуни. — Ну вецIал дус виубхIели хала неш дебали рисули гьанбиркур Устаз ГIяли-ХIяжи вебкIили сай или.

       — Хала мижитлизи ГIяли-ХIяжи хьурали вашусирира? — хьарбаиб гIурра   Жирковли.

       — Хала нешли бурули рири ГIяли-ХIяжи цIуба урчиличи мурдали вашусири или.

       — ГIяли-ХIяжила халаси библиотека бурги, —  иб илини.

       — Гьайгьайрагу, лебси саби! Адамтани бурни хIясибли, ГIяли- ХIяжила дахъал табтурти лертири гIярабла гIилмула. Илини сунела харжличил дураахъибтира дахъал жузи дуили сари. Амма ГIяли-ХIяжи вебкIили гIергъи Хала мижитла лебдеш ита-иша  бикили, библиотекара беткахъиб или бурули бирар, — ира нуни.

       Профессорли хьарбаиб Ахъушала Хала мижит барнила хIекьлизиб сегъуна хабар лебсив или. Нуни бакьибси хабар бурира, сабира Ахъушала шилизив хIерируси   Къадайла ДавудхIяжила белкIаназиб калунси. Ил хабар ишгъуна саби:  Ахъушала шиличибад авал километрла гьарахъли ядала вацIа леб. ВацIала ахъсигъуна мерличиб армянтала ши буили саби, сунесра Диа бикIуси.   Ахъушанти ил мерлис «Диачила» бикIар. Ил ши-алав гIяхIти дуки-гьунила мерани, авдути шинна гIинзурби,  БерхIи гIяхIил булхъути хъуми дуили сари.  

       Ахъушала шила адамтала илди мераначи хIяздулхъули дуили сари ва ахирра армянтачил дяви кабикили саби. Ил дявилизиб удибикибти армянти, илди мер-муса дархьдатурли, гьаббухъи саби. Илдала мурул адамти тIашаили, Хала мижитла бяхIла хъарличибад МягIяра бикайчи, цархIилван буралли, къаркъуби адилтIуси мерличи бикайчи, тугъ барили тIашбатурли, цали итиллизи дедлугахъули къаркъуби гечдарахъили сари.  

       ДягIути луцрала (120-130 см.) мижитлис юрт белшахъи саби. Дебадешлис авмуздяхъибти духьби гIянданачил, дурцахъули, къяяни,   цархIилван буралли, «сейсмический поясуни»  дарили дуили сари.  Мижит балкьаурли гIергъи илди адамти баткаибти саби.

          —  Мижит батес гIягIнили буили саби, тарихла халаси памятник кьяйдалилра,— иб Жирковли — мижит бехъубли, гIyp се барибсив?

       — Мижит бехъубли саби дергъла дусмазиб. ИтхIели нура дергълизиври, чариубхIейс мижитра аги, иларти къаркъуби гечдарили дарибти сари или колхозла контораби ва склад лерри, — ира нуни.

       — Устаз ГIяли-ХIяжи, нуни  аргъили кьяйда, Ахъушала шилис халаси гIяхIдеш барибси адам уили сай. Ил дехIибайчи вашули калунси мижит бурхIес секьяйда биубара!— бекI гьакIбирули, иб Жирковли.

       --ГIяли-ХIяжини Ахъушала шилисцун ахIен гIяхIдеш барибси. ДешлахIярлизи мерлабиубси къазакъунала гIяскар дубуртази бухIнаберхес, дубурла шими дуцес, халкь рягIятбарес кьасличил чебухъес хIядурбикIухIели, иличила багьурли,   ГIяли-ХIяжини даргала шимази сунела адамти бархьибти саби, «Дарга батахъес, нушала хьунул-дурхIя цIаххIебарахъес дурадухъеная!» или, — бурира нуни.   —    ГIяли-ХIяжи дугьаизурти лерилра даргала шимала адамти, илдала лугIилизиб   Ахъушала, МухIела, Усишала, ХIинтIала, Бутрила, ХIямшимала, Шукьтила ва цархIилтира, чула лебси ярагъ някъла касили, 1919 ибил дусла  августла 23-личиб савли-жявли МикIxIила шила мякьлаб багьарбиуб. Ил мерличи дурабухъи, душмантас гьалабиз бирули, МикIхIила халкьра лебри.   Лавашабад партизантала отряд бакIиб. ГIяякьакьализиб цIакьси дяви кабикиб. Къазакъунала гIяскар илаб тIутIубарибсири или бурули вири дила дудешли.

       — Чисалра вебшес бикибара? — хьарбаиб Жирковли.

       — Дудешли бурни хIясибли, къазакъунала гIяскарла командир Лавровлис ва гIyppa чумал адамлис гьаббухъес бикибси саби,  ясирбуцибтира биуб.

    Партизантала отряд   берк-бержличил, цархIил гIягIнисиличил гIеббурцуси Устаз ГIяли-ХIяжини буили саби.

                                               ***

          — Казимбейличила се баладу хIуни? — хьарбаиб цагьачам Жирковли. 

          —  Дила дудешли бурули вири партизантала отрядлис бекIдеш дарахъес   катурси  Казимбей бикIуси Турцияла адам вири или. Ил ургъан адам сайри. Илала бекIдешлиур гIяхIцад дявтазир бутIакьяндеш дарили сари  партизантала отрядли —  Къарабудагъла мякьлар, Манаслизир,   Шурагьар, Атли-буюн дубурла мякьлар. Амма Казимбейра ГIяли-ХIяжини хIеруди агарли, сунес дигута виркьахъес валтули уили ахIен. Ил дуравад вакIибси адамличи ГIяли-ХIяжини бирхауди хIебихьиб. Бирхауди хIебихьнила шайчив ГIяли-ХIяжи вархьлира увухъун, сенкIун кIинайс гIячихъбиуб Казимбей ургъули виъни Дагъистан большевикунази яра цIубабази хIебикахъили, Турцияла шайчи кабизахъес ибси кьасличил. Иличи шакикибсира ГIяли-ХIяжи уибси сай. Казимбей Лаваша тIалабварили, ГIяли-ХIяжини бурили сай: «ХIуни барибси гIяхIдешлис баркалла биаб, амма Дагъистан Турциялизи бархбикахъес ну кьабулли ахIенра».

       Илавад дураухъи лаг лявкьухIели, ГIяли-ХIяжис дигIянали гIелавадвикили Казимбейли игьубли хьалли, ГIяли-ХIяжис чегибси ахIен. Устазлис игьубси хIярхIя галгализи чегибси саби.  Сунела баркьудиличи   ГIяли-ХIяжила адамти шакбикниличила багьурли, Казимбей  гьавухъи сай.    ГIяли-ХIяжини партизантала отрядла бекI варахъили  сай ХIямид ТIалхIят, сайра Казимбей левхIели, илала заместительли калунси.

        Жирковлизи нуни гIyppa дахъал хабурти дурира, сарира набзи дила дудешли сай хIунтIена партизан вирухIели,  Устаз ГIяли- ХIяжичил варх ГIяякьакьала дергълизив калунхIели сунени чедаибтачила дурибти.

       — ХIябилра духуси,  халкьлис дахъал гIяхIдешуни дарибси адам уили сай Устаз ГIяли-ХIяжи! — иб Жирковли.   —  Сецад халаси хатIа  сабил илгъуна адамла кьиматбарес хIебагьни!

       Жирков дуцIрум дикайчи Ахъушав калун, умули дарган мез дагьур.  Ахъушантани илала халаси хIурмат бариб, чучи кьацIли вахес, дуги беркIахъес живири. ИмцIасигъуна замана биалли ил нушачив вири. Жирковра нура  МяхIячкъалализи, Сагидличи дакIира. Сагидли Жирковлизи Ахъушаб  секьяйда замана беркIибал,  се барес бажардиикибал хьарбаиб. Жирковли ахъушантани сунела халаси хIурмат барниличила, ишаб сунела гIяхIил хIянчи бетаъниличила буриб.

       ГIур Сагидли набзи суал хьарбаиб:

         — Ахъушаб цархIилти мераначибгъунти талхъунти, ханани буили ахIен, халкьлис гьуни чебиахънила тяхIуртачила хIуни се балада?

       Нуни иличила балуси Сагидлизи бурира: Ахъушаб халкь бихIули уили сай шантала Кьадини. Лерилра суалти шаригIятла гьунчир ирзули дуили сари.  Кьадила хъарбаркьуни хIясибли адамти хIербирули, хIеруди бузахъес гьар къатIлизи кабатурти буили саби.  Илдигъунти адамтас «къатIла халал» ирули буили саби. Ахъушар дуки-гьунила мерани, хIеркIла дубани шантала ихтиярлизир кали сари. Шинкьа барес дигуси адамли шантазибад ихтияр сайсули уили сай. Шила духIнарти тяхIяр-кьяйда шанти цалабикили  пикридирули дуили сари. Балагарси бируси адамла баркьудира шантала гьалаб хIербирули буили саби.

        — Наб илди секIал дебали гIяхIдизур. ХIуни, МяхIяммадгIяли, илди Ахъушала шила духIнарти тяхIяр- кьяйда мурхьли дагьи, гIурра гьести гIямрула адамтази хьардаа, — иб Сагидли.  — ХIуни иличила гIяхIси хIянчи цалабяхъес вируд. Республикала газетализира кабирхъу.

       —ГIяхIси саби!  —  разивиубра ну, Сагидли набчи илцадра мягIничебси хIянчи хъарбарибхIели.

                                                             ***

       …Заочная сессия ахирличи биркулри. Ну шилизи чарухъес, Сагидла хъарбаркь бетерхахъес гьалаклири.

       Гьачам Сагид НухIкьадиевич аудиториялизи ухIнавхъун ва сунела лекция белкIес хIядурдиубти нушази иб:

       — ИшбархIи циила зягIиплира. Тухтурличи укьес дигулрану, хIушази гьалар делкIахъунти тикрардарая.

       Сагид хIябал бархIи институтлизи хIекIиб. Авэсил бархIи биалли кьутIкьуси хабар аргъира: «Сагид ГIябдуллаев вебкIили сай!»  Лебтасалра децIагиб ил хабар. Наб биалли     — хаслира, сенкIун нуни ил гьалавал валусири, набчил имцIали ихтилатвикIи, хъарбаркьуни луги, ну гIевурцуси, уркIичеввируси адам сайри.

       Пединститутла лебилра преподавательти ва студентуни, дурсрира дархьдатурли,  Сагидла бебкIала  хабарлис дуракабухъун.

       МяхIячкъалализиб Сагидла квартира лебри,  илала урус хьунулра ца рурсира бири. ВакIибсилис дяхI  шаласи, гIяхIси хьунул рири Сагидла.

       «Сунела хъулив уили ахIен, узичив уили сай», — или аргъира ва узила юртлизи гьайдиубра. Илаб Сагидла узи-урши, бахъал мухIенти лебри. Сунела юлдашуни, ил валути тIашагарли башулри.

       Сагидла рузила уршили сунела нешла узи ГIямарлизи хьарбаиб, Сагидла бебкIа шилизи, МухIи архехIев или. ГIямарли жаваб чарбатур: «Сунени гьалабал тиладибарибси саби иша хIяриихьахъес».

       МяхIячкъалала кьакьурбазибад Сагид ГIябдуллаевла бебкIа шагьарла дура, хIябрази архухIели гьар шайчибад гъамбиубли, адамти бархбиркутири. Сагид хIяриирхьухIели чяхI-заб дехIдихьиб...

       ХIярбачирад чардиубхIели уркIиличиб халаси децI сабри. Дила гIямрулизиб мягIничебси мер буцибси адам агарвиубхIели уркIи бисулри. Нуни хIилхIи биса тIашиулри. Нушачил варх къаршиикибси бутран МяхIяммад Мусаевли ишгъуна хабар буриб:

       — Шилизивад вакIили, дуги беркIес или Сагидла узи ГIямарличи хьуравиубра.   Ну илав левни багьурли, Сагидра вакIиб. Дугила кьанси заманаличи бикайчи ихтилатдикIули калунра. ГIур дускаунра. Сагид савли-жявли айзур. МуцIур бялгIун, чяйла бержиб. ГIур, сягIятличи хIеръили, иб:

       — ХIянчила укьес  байхъала сягIят леб. ИкIа ваэс наб вецIал минутра диур. Камси заманалис хъарилхьас.

        ВецIал минут калунхIели ил айзахъес или ГIямар гъамиуб, уркIухъи, вявъиб:

         — Сагид! Сагид!

      Сагид таманкайублири...

    ХIядурбарибси    —   ПатIимат Маллаева